ADL หรือกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หมายถึงความสามารถในการดูแลร่างกายตนเองขั้นพื้นฐาน ได้แก่ การกินอาหาร การอาบน้ำ การแต่งตัว การเข้าห้องน้ำ การลุกจากเตียงหรือเก้าอี้ และการควบคุมการขับถ่าย ส่วน IADL หรือกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้น หมายถึงความสามารถในการใช้ชีวิตอย่างอิสระในสังคม เช่น การจัดยาเอง การใช้โทรศัพท์ การทำอาหาร การซื้อของ การเดินทาง และการจัดการเรื่องเงิน

การแยกสองระดับนี้สำคัญเพราะผู้สูงอายุจำนวนมากยังทำ ADL ได้ดีแต่เริ่มมีปัญหากับ IADL ก่อน เช่น ยังอาบน้ำแต่งตัวเองได้ปกติ แต่เริ่มลืมจ่ายบิลหรือสับสนเรื่องยา การสังเกตแค่ ADL อย่างเดียวอาจทำให้ครอบครัวมองข้ามสัญญาณเตือนที่ปรากฏใน IADL ก่อน ซึ่งมักเป็นสัญญาณเริ่มต้นของปัญหาด้านความจำหรือการตัดสินใจที่ควรได้รับการประเมิน

สัญญาณที่ควรสังเกตมักไม่ใช่การทำไม่ได้แบบทันที แต่เป็นความเปลี่ยนแปลงทีละน้อย เช่น ใช้เวลาอาบน้ำนานขึ้นกว่าเดิมมาก เริ่มหลีกเลี่ยงการอาบน้ำบางวัน แต่งตัวไม่เข้าชุดหรือใส่เสื้อผ้าซ้ำหลายวันติดกัน ลุกจากเก้าอี้ช้าลงและต้องใช้มือดันตัวมากขึ้น หรือเริ่มมีอุบัติเหตุเล็กน้อยเวลาเข้าห้องน้ำ สัญญาณเหล่านี้มักถูกครอบครัวมองว่าเป็นเรื่องปกติของวัยและปล่อยผ่าน ทั้งที่บางครั้งสะท้อนถึงภาวะเปราะบางที่กำลังเริ่มต้นหรือปัญหาสุขภาพที่ยังไม่ได้รับการประเมิน

ในด้าน IADL สัญญาณที่พบบ่อยคือลืมจ่ายบิลจนถูกตัดบริการ ซื้อของซ้ำหรือลืมของที่ตั้งใจจะซื้อ สับสนเรื่องมื้อยาบ่อยขึ้น หรือเริ่มไม่กล้าใช้โทรศัพท์ทำธุระที่เคยทำได้เอง ครอบครัวมักเข้าใจผิดว่าเป็นความขี้ลืมทั่วไป ทั้งที่ควรจดบันทึกความถี่และรูปแบบของเหตุการณ์เหล่านี้ไว้เพื่อดูว่าเป็นแนวโน้มที่แย่ลงต่อเนื่องหรือเป็นเหตุการณ์เดี่ยว ๆ ที่ไม่ได้เกิดซ้ำ

ความสามารถที่ลดลงมีได้จากหลายสาเหตุที่ต้องแยกออกจากกัน การเปลี่ยนแปลงตามวัยมักค่อยเป็นค่อยไปในระยะเวลาหลายเดือนถึงหลายปี ขณะที่การเปลี่ยนแปลงจากยา เช่น ยาบางกลุ่มที่ทำให้ง่วงซึมหรือเวียนศีรษะ มักเกิดขึ้นหลังเริ่มยาใหม่หรือปรับขนาดยา ส่วนภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุมักไม่แสดงออกเป็นความเศร้าชัดเจนเหมือนคนวัยอื่น แต่แสดงออกเป็นความเฉื่อยชา ไม่อยากทำกิจวัตรที่เคยทำ หรือบ่นเรื่องร่างกายมากกว่าปกติ

ที่ต้องระวังที่สุดคือความสามารถที่ลดลงอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่วันถึงไม่กี่ชั่วโมง ร่วมกับความสับสนหรือซึมลง ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของภาวะสับสนเฉียบพลันจากการติดเชื้อ ขาดน้ำ หรือปัญหาสุขภาพเฉียบพลันอื่น กรณีนี้ต่างจากความจำเสื่อมที่ค่อยเป็นค่อยไปอย่างสิ้นเชิง และต้องได้รับการประเมินทางการแพทย์อย่างเร่งด่วน ไม่ใช่รอดูอาการต่อไปเรื่อย ๆ

เมื่อพบว่าผู้สูงอายุเริ่มมีปัญหาในบางกิจวัตร หลักการสำคัญคือเสริมเฉพาะจุดที่จำเป็นและใช้อุปกรณ์หรือปรับสิ่งแวดล้อมก่อนตัดสินใจทำแทนทั้งหมด เช่น หากลุกจากเก้าอี้ลำบาก อาจเริ่มจากปรับความสูงของเก้าอี้หรือติดที่จับ แทนที่จะให้คนอื่นพยุงลุกทุกครั้ง หรือหากเริ่มสับสนเรื่องมื้อยา อาจเริ่มจากกล่องยาแบ่งมื้อที่มองเห็นชัดเจน ก่อนตัดสินใจให้ผู้ดูแลจัดยาให้ทั้งหมด

การประเมินซ้ำเป็นระยะสำคัญมาก เพราะความสามารถของผู้สูงอายุเปลี่ยนแปลงได้ทั้งสองทาง ทั้งลดลงจากความเจ็บป่วยและกลับมาดีขึ้นหลังฟื้นตัว เช่น หลังจากติดเชื้อหรือหลังผ่าตัดที่ทำให้ความสามารถลดลงชั่วคราว หากไม่ประเมินซ้ำอาจทำให้ครอบครัวช่วยเหลือมากเกินความจำเป็นต่อไปเรื่อย ๆ ทั้งที่ผู้สูงอายุกลับมาทำเองได้แล้วบางส่วน ซึ่งกระทบทั้งความเป็นอิสระและความรู้สึกมีคุณค่าในตัวเอง