ดูแลคนที่คุณรัก โดยไม่ลืมดูแลตัวเอง

คนดูแลมืออาชีพเริ่มจากคำถามว่าทำอะไรได้เองบ้าง ไม่ใช่เป็นโรคอะไร กิจวัตรพื้นฐานหรือ ADL คือ กินข้าว อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ ลุกจากเตียง และเดิน ส่วนกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นหรือ IADL คือ จัดยาเอง ทำอาหาร ซื้อของ จัดการเงิน และเดินทางไปโรงพยาบาล

สิ่งที่เปลี่ยนก่อนมักเป็น IADL คนที่ยังอาบน้ำแต่งตัวเองได้สบาย อาจเริ่มจ่ายบิลไม่ทันหรือจัดยาสับสน ช่วงนี้ครอบครัวมักมองข้ามเพราะดูภายนอกยังปกติดี จึงต้องสังเกตจากร่องรอย ไม่ใช่ถามว่าไหวไหม เพราะคำตอบมักเป็นไหวเสมอ

หลักสำคัญคือปรับงานก่อนทำแทน ถ้าท่านหั่นผักไม่ไหว ให้ซื้อผักหั่นสำเร็จมาให้ท่านผัดเอง ถ้าอ่านฉลากยาไม่ชัด ให้เขียนฉลากตัวใหญ่ใหม่ ทุกกิจกรรมที่ยึดไปทำแทนโดยไม่จำเป็น คือความมั่นใจที่หายไปหนึ่งชิ้น

ต้องแยกด้วยว่าความสามารถค่อย ๆ ลดลงตามวัย หรือลดลงเร็วผิดปกติในไม่กี่สัปดาห์ อย่างหลังไม่ใช่เรื่องอายุ แต่มักมีสาเหตุที่แก้ได้ เช่น ผลข้างเคียงของยาที่เพิ่งเปลี่ยน การติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ หรือการมองเห็นที่แย่ลง เรื่องแบบนี้ต้องให้แพทย์ประเมิน

ความขัดแย้งระหว่างพี่น้องมักไม่ได้เริ่มจากความไม่รัก แต่เริ่มจากการที่ไม่มีใครเห็นงานทั้งหมดพร้อมกัน คนที่อยู่บ้านเดียวกันเห็นงานทุกชิ้น รวมงานที่มองไม่เห็นอย่างการตื่นกลางดึกและการนั่งรอคิวโรงพยาบาลครึ่งวัน

วิธีที่ได้ผลกว่าการขอให้ช่วยกันมากขึ้น คือเขียนรายการงานจริงออกมาก่อน แยกเป็นงานรายวัน รายสัปดาห์ รายเดือน และงานที่เกิดเป็นครั้งคราว แล้วใส่ชื่อคนรับผิดชอบลงไปตรง ๆ เมื่อทุกคนเห็นว่ามีงานกี่ชิ้น การแบ่งจะกลายเป็นเรื่องตัวเลข ไม่ใช่เรื่องว่าใครกตัญญูกว่ากัน

คนที่อยู่คนละจังหวัดทำงานได้มากกว่าที่คิด เช่น จัดการนัดหมาย ติดต่อหน่วยงานเรื่องสิทธิ รวบรวมเอกสาร สั่งของใช้ประจำเดือน ดูแลบัญชีค่าใช้จ่ายกลาง และมาอยู่แทนในวันหยุดยาวเพื่อให้คนหลักได้หยุดจริง

อีกเรื่องที่ควรตกลงตั้งแต่ต้นคือเงิน ผู้ดูแลหลักมักออกค่าใช้จ่ายเล็ก ๆ ไปเรื่อยโดยไม่ได้บันทึก เช่น ค่ารถไปโรงพยาบาล ผ้าอ้อมผู้ใหญ่ ค่าไฟที่เพิ่มขึ้น การมีบัญชีกลางหรือแชตกลุ่มที่เก็บใบเสร็จไว้ ช่วยลดความน้อยใจได้มากกว่าการมาพูดกันทีหลัง

ตารางที่ล้มเหลวมักสร้างจากความสะดวกของผู้ดูแล ไม่ใช่จังหวะชีวิตของผู้สูงอายุ ถ้าท่านตื่นตีห้ามาสิบปี การย้ายเวลาอาบน้ำไปสิบโมงจะเจอแรงต้านทุกวัน ให้จดจังหวะเดิมของท่านหนึ่งสัปดาห์ก่อน แล้วค่อยวางงานลงในช่วงที่ท่านมีแรงที่สุด

ช่วงที่มีปัญหาบ่อยมีไม่กี่ช่วงและรู้ล่วงหน้าได้ ตอนตื่นนอนใหม่ ๆ ความดันอาจตกเมื่อลุกยืนทันทีจนหน้ามืด หลังอาหารกลางวันมักง่วงและเดินไม่มั่นคง หัวค่ำถึงกลางดึกเป็นช่วงที่ต้องเข้าห้องน้ำแล้วเดินในที่มืด ส่วนวันนัดโรงพยาบาลคือวันที่ทุกอย่างรวน

งานในตารางควรเขียนละเอียดพอที่คนอื่นมาทำแทนได้ทันที เช่น ระบุว่ายามื้อเช้าอยู่ในช่องบนสุด ให้กินหลังอาหารพร้อมน้ำหนึ่งแก้ว ไม่ใช่เขียนแค่ว่าให้ยาเช้า

ควรมีสมุดหรือแชตกลุ่มที่บันทึกสั้น ๆ ทุกกะว่ากินได้เท่าไร ถ่ายหรือยัง นอนกี่ชั่วโมง ลุกเดินกี่รอบ ข้อมูลชุดนี้ทำให้ผู้ดูแลผลัดเวรรับช่วงได้ และกลายเป็นข้อมูลที่ใช้คุยกับแพทย์ได้จริงในวันนัด

บทสนทนาที่ยากที่สุดมักไม่ใช่เรื่องสุขภาพ แต่เป็นเรื่องที่ทำให้ท่านรู้สึกว่ากำลังเสียอิสระ การขับรถคืออิสระในการไปไหนมาไหนเอง ห้องนอนชั้นบนคือพื้นที่ส่วนตัวที่อยู่มาทั้งชีวิต ถ้าเปิดเรื่องด้วยข้อสรุปว่าเลิกเถอะ คำตอบเกือบทั้งหมดคือปฏิเสธ

ให้เริ่มจากสิ่งที่สังเกตได้ ไม่ใช่คำตัดสิน เช่น พูดถึงรอยครูดใหม่ที่กันชนที่ท่านเองก็ไม่แน่ใจว่าเกิดตอนไหน หรือคืนที่ต้องขึ้นลงบันไดสามรอบ แล้วถามความเห็นของท่านก่อน คำถามว่าพ่อคิดว่าตรงไหนเริ่มลำบาก ได้ข้อมูลมากกว่าประโยคที่ขึ้นต้นว่าพ่อต้อง

ให้ทางเลือกเสมอ และให้เป็นการทดลองที่มีวันสิ้นสุด เช่น ลองย้ายลงมานอนชั้นล่างหนึ่งเดือนช่วงหน้าฝนแล้วค่อยคุยกันใหม่ หรือลองไม่ขับตอนกลางคืนและตอนฝนตกก่อน การเปลี่ยนทีละขั้นรักษาศักดิ์ศรีไว้ได้ และคนที่ได้ลองเองมักยอมรับผลมากกว่าคนที่ถูกสั่ง

เมื่อเรื่องกระทบความปลอดภัยของคนอื่นด้วย อย่างการขับรถ ครอบครัวไม่ควรตัดสินกันเองฝ่ายเดียว ให้ยกไปเป็นเรื่องที่ผู้เชี่ยวชาญประเมิน เช่น ตรวจสายตาและการได้ยิน ทบทวนรายการยาที่อาจทำให้ง่วงกับแพทย์หรือเภสัชกร การให้คนกลางที่เป็นวิชาชีพเป็นผู้บอก ช่วยรักษาความสัมพันธ์ในบ้านไว้ได้มาก

เวลาในห้องตรวจสั้นกว่าที่ครอบครัวคาดเสมอ หัวใจของการจดคือเทียบกับปกติของคนนี้ ไม่ใช่เทียบกับคนทั่วไป ประโยคที่มีค่ากับแพทย์คือ เมื่อสองสัปดาห์ก่อนเดินไปตลาดปากซอยได้เอง ตอนนี้เดินถึงหน้าบ้านแล้วต้องนั่งพัก

สิ่งที่ควรจดมีไม่กี่อย่างแต่ต้องจดสม่ำเสมอ ได้แก่ อาการที่เปลี่ยนไปพร้อมวันที่เริ่ม ความถี่และช่วงเวลาที่เกิด สิ่งที่เกิดก่อนหน้า เช่น เพิ่งเปลี่ยนยาหรือเพิ่งออกจากโรงพยาบาล การกิน การดื่มน้ำ การขับถ่าย การนอน และการหกล้มทุกครั้งแม้ไม่เจ็บ

รายการยาคือเอกสารสำคัญที่สุดที่ผู้ดูแลควรมี ให้รวมยาทุกอย่างไว้ในรายการเดียว ทั้งยาจากทุกโรงพยาบาล ยาที่ซื้อกินเอง ยาทา สมุนไพร และอาหารเสริม วิธีง่ายที่สุดคือถ่ายรูปฉลากทุกซองเก็บไว้ในโทรศัพท์ กล่องแบ่งยาช่วยเรื่องเวลาได้ แต่ไม่ได้ตรวจว่ายาซ้ำกลุ่มกันหรือตีกันเอง เรื่องนั้นต้องให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวน

เตรียมคำถามไว้ล่วงหน้าสามข้อ และจดคำตอบทันทีในห้องตรวจ ถ้ามีการเปลี่ยนยา ให้ถามให้ชัดว่ายาเดิมตัวไหนต้องหยุด ตัวไหนกินต่อ และควรสังเกตอาการอะไรหลังเปลี่ยน ช่วงหลังออกจากโรงพยาบาลคือช่วงที่สับสนเรื่องยามากที่สุด และห้ามปรับหรือหยุดยาเองไม่ว่ากรณีใด

สิ่งที่ทำให้ผู้ดูแลเครียดที่สุดคือความไม่แน่ใจว่าอาการตรงหน้าต้องรีบแค่ไหน การแยกไว้ล่วงหน้าเป็นสี่ระดับช่วยให้ตัดสินใจได้เร็วขึ้น และทำให้ผู้ดูแลผลัดเวรใช้เกณฑ์เดียวกัน ควรพิมพ์ติดไว้ที่ตู้เย็นพร้อมเบอร์โทรที่ต้องใช้

ระดับที่หนึ่ง โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที เมื่อมีปากเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงข้างเดียว พูดไม่ชัดที่เพิ่งเกิด เจ็บแน่นหน้าอก หายใจหอบผิดปกติ ซึมลงหรือปลุกไม่ตื่น ชัก สับสนเฉียบพลันภายในไม่กี่ชั่วโมง สำลักจนหายใจไม่ได้ หกล้มแล้วศีรษะกระแทกหรือลุกไม่ได้ หรือหกล้มในผู้ที่กินยาต้านการแข็งตัวของเลือด กรณีเหล่านี้ห้ามรอดูอาการ

ระดับที่สอง ควรติดต่อหน่วยบริการภายในวันเดียวกัน เช่น มีไข้ร่วมกับกินได้น้อยลงมาก อาเจียนหรือถ่ายเหลวจนเสี่ยงขาดน้ำ ปัสสาวะน้อยลงชัดเจน บวมขาข้างเดียว หรือมีอาการใหม่หลังเปลี่ยนยาไม่กี่วัน

ระดับที่สาม ควรนัดพบแพทย์เร็ว ๆ นี้ เช่น หกล้มซ้ำแม้ไม่บาดเจ็บ น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ กลืนลำบากหรือไอทุกครั้งที่กินน้ำ ความจำถดถอยเร็วผิดปกติ ระดับที่สี่ สังเกตและจดบันทึกไว้ก่อน ใช้กับการเปลี่ยนแปลงที่ค่อยเป็นค่อยไป แต่ต้องมีเกณฑ์ว่าเมื่อไรจะยกระดับ อย่าปล่อยให้คำว่าเดี๋ยวดูก่อนยืดออกไปเป็นเดือน

ค่าใช้จ่ายในการดูแลไม่ได้อยู่ที่ค่ารักษาอย่างเดียว ก้อนที่ทำให้ตั้งตัวไม่ทันมักเป็นรายจ่ายเล็กแต่ต่อเนื่อง เช่น ผ้าอ้อมผู้ใหญ่และแผ่นรองซับ ค่าเหมารถไปโรงพยาบาลเพราะขึ้นรถประจำทางไม่ไหว ค่าไฟที่เพิ่มจากการเปิดพัดลมทั้งคืน และอาหารเฉพาะที่เคี้ยวง่าย

ต้นทุนที่มองไม่เห็นอีกก้อนคือรายได้ที่หายไปของผู้ดูแล ทั้งวันลาที่ใช้ไปกับวันนัด การลดชั่วโมงทำงาน หรือการออกจากงาน ก่อนตัดสินใจออกจากงาน ควรลองเทียบกับการจ้างผู้ดูแลบางเวลาเฉพาะวันที่จำเป็น เพราะการกลับเข้าสู่ตลาดงานหลังหยุดไปหลายปีมักยากกว่าที่คิด

ถ้างบจำกัด ให้เรียงลำดับตามความเสี่ยง ไม่ใช่ตามความสวยงาม จุดที่ควรใช้เงินก่อนคือจุดที่ล้มแล้วเจ็บหนัก ได้แก่ ทางเดินจากเตียงไปห้องน้ำ พื้นห้องน้ำที่เปียกลื่น แสงสว่างตอนกลางคืน และที่จับในจุดที่ต้องลุกนั่ง หลายอย่างแก้ได้ด้วยเงินไม่มาก เช่น เก็บสายไฟ ย้ายพรมออก และเปลี่ยนหลอดไฟให้สว่างขึ้น

สิทธิและสวัสดิการเป็นข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงได้ตามระเบียบและปีงบประมาณ หน้านี้จึงไม่ระบุตัวเลขแบบตายตัว สิ่งที่ทำได้คือรู้ว่าควรไปถามใคร เรื่องหลักประกันสุขภาพและบริการดูแลระยะยาว ให้ตรวจสอบกับ สปสช. เรื่องเบี้ยยังชีพและสวัสดิการผู้สูงอายุ ให้ตรวจสอบกับกรมกิจการผู้สูงอายุและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตามทะเบียนบ้าน ควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดจากหน่วยงานเจ้าของเรื่องก่อนดำเนินการทุกครั้ง

ภาวะหมดไฟของผู้ดูแลไม่ใช่ความอ่อนแอ และไม่ได้เกิดกับคนที่รักพ่อแม่น้อยกว่า มันเกิดจากภาระที่ต่อเนื่องเกินกำลังโดยไม่มีจุดพัก สิ่งที่ต่างจากความเหนื่อยธรรมดาคือ ความเหนื่อยธรรมดาหายเมื่อได้นอน แต่ภาวะหมดไฟยังอยู่แม้ในวันที่ได้พักแล้ว

ทางออกที่ได้ผลต้องเป็นการเปลี่ยนระบบ ไม่ใช่การขอให้ตัวเองอดทนขึ้น เริ่มจากลดจำนวนงานที่ต้องทำเอง ด้วยการแบ่งงานตามหัวข้อก่อนหน้า และเปลี่ยนงานบางอย่างให้เป็นระบบแทนคน เช่น ตั้งเวลาเตือนยา สั่งของใช้ล่วงหน้า และวางบันทึกกลางไว้ให้ทุกคนอ่านแทนการโทรถามซ้ำ

จากนั้นจึงกำหนดวันพักลงในตารางล่วงหน้าเป็นวันที่แน่นอน เพราะเวลาพักที่ไม่ได้จองไว้จะถูกงานกลืนหายทุกครั้ง และการพักที่ใช้ได้จริงต้องมีคนมารับช่วงจริง ไม่ใช่นั่งอยู่บ้านเดิมแล้วหวังว่าจะไม่มีอะไรเกิดขึ้น

ทางเลือกมีตั้งแต่ให้พี่น้องผลัดมาอยู่แทนเป็นรอบ จ้างผู้ดูแลบางเวลาเฉพาะช่วงที่หนักที่สุดของวัน ไปจนถึงสอบถามบริการดูแลระยะสั้นและบริการเยี่ยมบ้านในพื้นที่จากหน่วยบริการสาธารณสุขใกล้บ้าน การเข้ากลุ่มผู้ดูแลด้วยกันก็ช่วยได้ เพราะความรู้สึกผิดจะเบาลงเมื่อรู้ว่าคนอื่นก็เจอเหมือนกัน

และมีเส้นที่ต้องขอความช่วยเหลือทันที ถ้ามีความสิ้นหวังต่อเนื่อง ไม่อยากตื่นมาเจอวันใหม่ มีความคิดทำร้ายตัวเอง หรือรู้สึกว่าเกือบควบคุมอารมณ์กับผู้สูงอายุไม่ได้ อย่ารอให้ผ่านไปเอง ให้ปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิต หรือพบแพทย์ และควรตรวจสอบช่องทางล่าสุดของหน่วยงานก่อนติดต่อ การขอความช่วยเหลือตอนที่ยังไหว คือการปกป้องทั้งผู้ดูแลและผู้สูงอายุ