การกินยาซ้ำมักเกิดจากการจำไม่ได้ว่ากินไปแล้วหรือยัง ไม่ใช่เพราะตั้งใจกินเพิ่ม สาเหตุที่พบบ่อยคือกินยาในเวลาที่ไม่คุ้นเคย เช่น หลังตื่นนอนกลางดึกแล้วเข้าใจผิดว่าถึงเวลามื้อเช้า หรือมีคนในบ้านหลายคนต่างให้ยาโดยไม่รู้ว่าอีกคนให้ไปแล้ว โดยเฉพาะเมื่อไม่มีการบันทึกหรือสื่อสารระหว่างกัน

อีกสาเหตุคือกล่องยาหรือแผงยาที่แบ่งไม่ชัดเจน เช่น ยาหลายตัวมีสีและรูปร่างคล้ายกัน หรือแบ่งยาของหลายมื้อไว้ในภาชนะเดียวกันโดยไม่แยกช่อง ทำให้หยิบยาผิดมื้อหรือหยิบซ้ำโดยไม่รู้ตัว ยิ่งถ้าผู้สูงอายุมีสายตายาวตามวัยร่วมด้วย โอกาสมองผิดหรือหยิบผิดก็ยิ่งสูงขึ้น

ในบางกรณี การกินยาซ้ำเกิดจากความสับสนเฉียบพลันหรือภาวะ delirium ซึ่งต่างจากสมองเสื่อมตรงที่เกิดเร็ว อาการขึ้น ๆ ลง ๆ ภายในวันเดียว และมักมีสาเหตุกระตุ้น เช่น การติดเชื้อ ขาดน้ำ หรือผลข้างเคียงของยาบางตัว หากพบว่าผู้สูงอายุสับสนเรื่องยาแบบเปลี่ยนไปจากเดิมอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน ควรรีบพาไปพบแพทย์ ไม่ใช่แค่แก้ที่ระบบจัดยาอย่างเดียว

ไม่ใช่ยาทุกชนิดที่กินซ้ำแล้วเป็นอันตรายเท่ากัน แต่มีบางกลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษเพราะช่วงปลอดภัยระหว่างขนาดที่ได้ผลกับขนาดที่เป็นอันตรายค่อนข้างแคบ เช่น ยาละลายลิ่มเลือด ยาควบคุมจังหวะหัวใจ ยาลดน้ำตาลในเลือด และยาที่มีฤทธิ์กดประสาทส่วนกลาง หากผู้สูงอายุกินยากลุ่มเหล่านี้ซ้ำ ควรติดต่อเภสัชกรหรือศูนย์พิษวิทยาทันทีแม้ยังไม่มีอาการ

เหตุผลที่ผู้สูงอายุเสี่ยงมากกว่าคนวัยอื่นเมื่อได้รับยาเกินขนาด คือการเปลี่ยนแปลงของร่างกายตามวัย เช่น การทำงานของไตที่ลดลงตามอายุ ทำให้ยาถูกขับออกจากร่างกายช้าลงและสะสมได้ง่ายขึ้น รวมถึงสัดส่วนไขมันและน้ำในร่างกายที่เปลี่ยนไป ซึ่งมีผลต่อการกระจายตัวของยาบางชนิด บทความนี้ไม่ได้บอกว่ายาตัวใดอันตรายแค่ไหนเป็นการเฉพาะ แต่ต้องการให้ครอบครัวเข้าใจว่าทำไมการกินซ้ำในผู้สูงอายุจึงต้องระวังมากกว่าที่คิด

ห้ามให้ผู้สูงอายุ “อดมื้อถัดไป” เพื่อชดเชยยาที่กินซ้ำไปเองโดยไม่ถามผู้เชี่ยวชาญก่อน เพราะบางกรณีการข้ามมื้อถัดไปอาจทำให้ระดับยาในเลือดแกว่งมากขึ้นแทนที่จะคงที่ ขึ้นอยู่กับชนิดของยาแต่ละตัว

ระบบที่ป้องกันการกินยาซ้ำได้ดีที่สุดคือระบบที่ทำให้ “เห็นสถานะล่าสุด” ได้ทันทีโดยไม่ต้องถามใคร เช่น กล่องยาแบ่งช่องตามมื้อและวันที่ชัดเจน เมื่อหยิบยาจากช่องใดแล้วช่องนั้นจะว่าง เป็นสัญญาณให้ทุกคนในบ้านรู้ทันทีว่ามื้อนั้นให้ยาไปแล้ว ไม่ต้องอาศัยความจำของใครคนใดคนหนึ่ง

สำหรับบ้านที่มีผู้ดูแลหลายคน ควรตกลงกันชัดเจนว่าใครเป็นคนรับผิดชอบให้ยาในแต่ละช่วงเวลา และให้บันทึกทุกครั้งที่ให้ยาในสมุดหรือปฏิทินที่ทุกคนมองเห็น การสื่อสารด้วยคำพูดอย่างเดียวเสี่ยงตกหล่นมากกว่าการมีหลักฐานที่จับต้องได้ โดยเฉพาะเมื่อเปลี่ยนกะดูแลกลางวันเป็นกลางคืน

หากผู้สูงอายุยังจัดยาเองได้บางส่วน ให้ฝึกให้ตรวจสอบตัวเองก่อนกินทุกครั้งด้วยคำถามง่าย ๆ เช่น มื้อนี้ยังไม่ได้ทำเครื่องหมายในปฏิทินใช่หรือไม่ วิธีนี้สร้างนิสัยตรวจสอบสองชั้นโดยไม่ต้องพึ่งความจำล้วน ๆ และยังรักษาความเป็นอิสระของผู้สูงอายุไว้ได้ในเวลาเดียวกัน