การดูแลแบบไปเช้าเย็นกลับคือการที่ผู้สูงอายุไปใช้เวลากลางวันในสถานที่ที่มีคนดูแล มีกิจกรรม มีอาหาร แล้วกลับมานอนที่บ้านตามปกติ ข้อดีที่ชัดที่สุดคือท่านยังได้นอนบนเตียงตัวเอง ยังอยู่ในบ้านที่คุ้นเคย และยังคงความรู้สึกว่าไม่ได้ถูกส่งไปไหน ซึ่งสำคัญมากต่อศักดิ์ศรีและอารมณ์ของผู้สูงอายุจำนวนมาก ข้อจำกัดคือครอบครัวยังต้องจัดการเรื่องรับส่ง และยังต้องรับผิดชอบช่วงเย็นถึงเช้าทั้งหมด

การพักค้างที่สถานดูแลคือการที่ผู้สูงอายุอยู่ที่นั่นตลอด ทั้งกลางวันและกลางคืน เหมาะกับกรณีที่ความต้องการการดูแลสูงจนบ้านรับไม่ไหว เช่น ต้องพลิกตัวกลางคืนเป็นประจำ ต้องดูแลแผล หรือมีความเสี่ยงเดินออกจากบ้านตอนกลางคืน ข้อแลกเปลี่ยนคือการเปลี่ยนสภาพแวดล้อมทั้งหมด ซึ่งในผู้สูงอายุที่มีปัญหาความจำ การเปลี่ยนที่อยู่กะทันหันอาจกระตุ้นให้สับสนมากขึ้นในช่วงแรก จึงต้องวางแผนช่วงปรับตัวอย่างระมัดระวัง

การจ้างคนมาดูแลที่บ้านคือทางสายกลางที่ยืดหยุ่นที่สุด ผู้สูงอายุไม่ต้องย้ายไปไหน และครอบครัวกำหนดขอบเขตงานได้เอง แต่ก็เป็นทางเลือกที่ต้องบริหารจัดการมากที่สุด เพราะครอบครัวกลายเป็นผู้ว่าจ้างที่ต้องกำกับดูแลเอง ไม่มีระบบเวรและหัวหน้างานคอยตรวจสอบเหมือนสถานประกอบการ และต้องมีแผนสำรองเมื่อผู้ดูแลลาหรือลาออกกะทันหัน

วิธีที่ใช้ได้ผลกว่าการถกเถียงกันว่าท่านยังไหวหรือไม่ไหว คือดูจากความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน ซึ่งทางการแพทย์แบ่งเป็นสองระดับ ระดับพื้นฐานหรือ ADL คือกินข้าว อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ เคลื่อนย้ายตัวเอง และควบคุมการขับถ่าย ส่วนระดับซับซ้อนหรือ IADL คือจัดยาเอง ใช้โทรศัพท์ ทำอาหาร จัดการเงิน และเดินทางไปไหนมาไหน

ผู้สูงอายุที่ยัง ADL ได้เกือบครบแต่ IADL เริ่มพร่องแล้ว มักเป็นกลุ่มที่ได้ประโยชน์จากการดูแลแบบไปเช้าเย็นกลับมากที่สุด เพราะท่านยังช่วยตัวเองได้ในเรื่องพื้นฐาน แต่ต้องการคนอยู่ด้วยเพื่อความปลอดภัย การกินยาให้ตรง และการมีคนคุยด้วยเพื่อไม่ให้ถอนตัวจากสังคม ส่วนผู้ที่ ADL พร่องหลายข้อและต้องการช่วยเหลือในเวลากลางคืนด้วย มักต้องพิจารณาการดูแลแบบพักค้างหรือการจ้างผู้ดูแลแบบอยู่ประจำ

สิ่งที่ควรเก็บข้อมูลก่อนคุยกับใครก็ตามคือบันทึกหนึ่งถึงสองสัปดาห์ว่าในแต่ละวันท่านทำอะไรเองได้ ทำอะไรไม่ได้ ช่วงเวลาไหนของวันที่มีปัญหาบ่อยที่สุด และเกิดเหตุอะไรขึ้นบ้าง เช่น ลืมกินยามื้อเที่ยงกี่ครั้ง เกือบล้มกี่ครั้ง ข้อมูลนี้ทำให้การพูดคุยกับสถานบริการหรือทีมสุขภาพเป็นการคุยบนข้อเท็จจริง แทนที่จะเป็นการคุยบนความกังวลของลูกแต่ละคนที่ไม่ตรงกัน

อาคารที่สวยและสะอาดในวันเยี่ยมชมบอกอะไรได้น้อยกว่าที่คิด สิ่งที่บอกคุณภาพจริงคืออัตราส่วนผู้ดูแลต่อผู้สูงอายุในช่วงเวลาที่ยุ่งที่สุดของวัน ซึ่งมักเป็นช่วงเช้าที่ต้องอาบน้ำและช่วงใกล้เย็น ควรถามตรง ๆ ว่าช่วงนั้นมีผู้ดูแลกี่คนต่อผู้สูงอายุกี่คน และควรขอไปดูด้วยตาตัวเองในช่วงเวลานั้น ไม่ใช่เฉพาะเวลานัดที่จัดเตรียมไว้แล้ว

เรื่องที่สองคือแผนรับมือเมื่อเกิดเหตุ ควรถามว่าถ้าผู้สูงอายุหกล้ม มีขั้นตอนอย่างไร ใครเป็นคนโทรแจ้งครอบครัว โทรภายในกี่นาที มีการบันทึกเหตุการณ์เป็นลายลักษณ์อักษรหรือไม่ และครอบครัวขอดูบันทึกได้หรือไม่ สถานที่ที่ตอบคำถามนี้ได้ชัดเจนและมีเอกสารให้ดู มักสะท้อนระบบที่ทำงานจริง ส่วนที่ตอบแบบคลุมเครือว่าดูแลอย่างดีที่สุด คือสัญญาณที่ควรระวัง

เรื่องที่สามคือการจัดการยา ซึ่งเป็นจุดเสี่ยงสูงในผู้สูงอายุที่มีภาวะใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันหรือ polypharmacy ควรถามว่าใครเป็นคนจัดยา ใครเป็นคนให้ ใครเป็นคนเซ็นรับรองว่าให้แล้ว และถ้ายามีการเปลี่ยนแปลงจากโรงพยาบาล ครอบครัวต้องแจ้งอย่างไรจึงจะถึงมือผู้ปฏิบัติจริง ระบบที่ไม่มีการเซ็นกำกับคือระบบที่ตรวจสอบย้อนหลังไม่ได้เมื่อเกิดปัญหา

เรื่องที่สี่คือกิจกรรมและการจัดสภาพแวดล้อม ควรสังเกตว่าในช่วงที่ไปดู ผู้สูงอายุกำลังทำอะไรอยู่จริง นั่งดูโทรทัศน์เงียบ ๆ ทั้งห้อง หรือมีกิจกรรมที่เหมาะกับความสามารถแต่ละคน และสังเกตพื้นทางเดิน ราวจับ แสงสว่าง และห้องน้ำ ว่าออกแบบมาเพื่อผู้ที่เดินไม่มั่นคงจริงหรือไม่ เพราะความเสี่ยงหกล้มไม่ได้หายไปเพียงเพราะเปลี่ยนสถานที่

เรื่องแรกคือการรับส่ง การดูแลแบบไปเช้าเย็นกลับต้องมีคนพาไปและรับกลับทุกวันทำการ ซึ่งถ้าไม่วางแผนให้ชัดตั้งแต่ต้น มักกลายเป็นภาระที่ตกกับลูกคนเดียวและพังลงภายในไม่กี่สัปดาห์ ควรคุยกันในครอบครัวตั้งแต่ก่อนเริ่มว่าใครรับผิดชอบวันไหน และแผนสำรองคืออะไรเมื่อคนนั้นติดธุระ

เรื่องที่สองคือช่วงปรับตัว ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่ชอบในสัปดาห์แรกและขอไม่ไป ซึ่งเป็นเรื่องที่คาดเดาได้ ครอบครัวควรตกลงกันไว้ล่วงหน้าว่าจะให้เวลาปรับตัวนานเท่าไรก่อนสรุปว่าไม่เหมาะ และควรแยกให้ออกระหว่างการไม่ชอบเพราะยังไม่คุ้น กับสัญญาณที่บอกว่าที่นั่นไม่เหมาะจริง เช่น กลับมาแล้วเงียบผิดปกติ มีรอยฟกช้ำที่อธิบายไม่ได้ ไม่ยอมเข้าใกล้ผู้ดูแลบางคน หรือน้ำหนักลดลงต่อเนื่อง

เรื่องที่สามคือความรู้สึกผิดของลูก ซึ่งเป็นเรื่องจริงและไม่ควรถูกมองข้าม หลายคนรู้สึกว่าการส่งพ่อแม่ไปให้คนอื่นดูแลคือการทอดทิ้ง ทั้งที่ในความเป็นจริง ผู้ดูแลที่หมดแรงและอดนอนสะสมคือความเสี่ยงต่อผู้สูงอายุเช่นกัน การยอมรับความช่วยเหลือจึงไม่ใช่การยอมแพ้ แต่คือการทำให้การดูแลยั่งยืนพอที่จะไปต่อได้อีกหลายปี

เรื่องที่สี่คือการให้ผู้สูงอายุมีส่วนตัดสินใจ การพาไปดูสถานที่ด้วยตัวเอง การให้ท่านเลือกว่าจะไปกี่วันต่อสัปดาห์ในช่วงแรก และการถามว่าท่านชอบหรือไม่ชอบอะไร ทำให้โอกาสที่จะไปต่อได้สูงขึ้นมาก เทียบกับการตัดสินใจกันเองแล้วแจ้งท่านทีหลัง ซึ่งมักจบลงด้วยการต่อต้านที่ยาวนานกว่าเดิม