สูงวัยไทย

แว่นขยายและอุปกรณ์ช่วยมองเห็นสำหรับผู้สูงอายุ เลือกจากงานที่ต้องทำ ไม่ใช่จากกำลังขยาย

325 รายการที่ผ่านการคัดกรองเบื้องต้น เรียงตามรหัสสินค้า ไม่ได้เรียงตามคุณภาพหรือความนิยม เพราะเราไม่ใช้ยอดขายและคะแนนรีวิวเป็นเกณฑ์จัดอันดับ

หลายบ้านเริ่มสังเกตจากเรื่องเล็ก ๆ เช่น พ่อแม่ยื่นซองยาให้ลูกอ่านแทน ถือหนังสือพิมพ์ห่างขึ้นเรื่อย ๆ หรือเลิกอ่านหนังสือที่เคยอ่านทุกเย็นโดยไม่บอกเหตุผล สิ่งที่หายไปพร้อมกับการอ่านมักไม่ใช่แค่ความบันเทิง แต่รวมถึงการอ่านฉลากยาเอง การดูใบนัด และการตรวจสอบตัวเลขในสมุดบัญชี ซึ่งเป็นกิจวัตรที่ทำให้คน ๆ หนึ่งยังจัดการชีวิตตัวเองได้

แว่นขยายและอุปกรณ์ช่วยมองเห็นทำหน้าที่เดียว คือทำให้ภาพของงานตรงหน้าใหญ่ขึ้นและชัดขึ้นในระยะที่กำหนด มันไม่ได้แก้สาเหตุที่ทำให้มองไม่ชัด และไม่ได้ทดแทนการตรวจตา ผู้สูงอายุที่มองไม่ชัดขึ้นเรื่อย ๆ อาจมีสายตายาวตามวัยอย่างเดียว หรืออาจมีต้อกระจก ต้อหิน จอประสาทตาเสื่อม หรือภาวะแทรกซ้อนทางตาจากเบาหวานร่วมด้วย ซึ่งแต่ละอย่างต้องการการดูแลคนละแบบ

หมวดนี้มีสินค้าหลายกลุ่มปนกัน ทั้งแว่นขยายมีด้ามสำหรับอ่านหนังสือ แว่นขยายสำหรับงานฝีมือและงานตรวจชิ้นงาน แว่นขยายพร้อมไฟตั้งโต๊ะ แว่นอ่านหนังสือสำเร็จรูป และอุปกรณ์ขยายหน้าจอโทรศัพท์ เราไม่มีข้อมูลกำลังขยาย คุณภาพเลนส์ หรือค่าสายตาของสินค้าชิ้นใดที่ตรวจสอบแล้ว หน้านี้จึงเริ่มจากคำถามที่ตอบได้เองที่บ้าน คืองานที่ต้องทำคืออะไร และอะไรที่ทำให้ทำงานนั้นไม่ได้

เกณฑ์ที่ควรใช้ตัดสินใจ

  1. 1

    งานที่ต้องทำจริงเป็นตัวกำหนดชนิดของอุปกรณ์

    อุปกรณ์แต่ละแบบถูกออกแบบมาสำหรับระยะและท่าทางต่างกัน แบบมือถือเหมาะกับการอ่านสั้น ๆ แบบตั้งโต๊ะเหมาะกับงานที่ต้องใช้มือทั้งสองข้าง ส่วนแบบคล้องคอเหมาะกับงานที่ต้องขยับไปมา

    เกณฑ์ที่ใช้ได้จริง: เขียนงานที่ต้องใช้สายตาบ่อยที่สุดสามอย่างของคน ๆ นั้นลงกระดาษก่อนเลือกซื้อ เช่น อ่านฉลากยา อ่านหนังสือธรรมะตอนเย็น หรือร้อยเข็ม แล้วดูว่างานนั้นต้องใช้มือทั้งสองข้างหรือไม่ ถ้าต้องใช้ ให้ตัดแบบมือถือออกตั้งแต่ต้น

  2. 2

    กำลังขยายที่สูงขึ้นแลกมาด้วยพื้นที่มองเห็นที่แคบลง

    ยิ่งขยายมาก ยิ่งเห็นตัวอักษรได้น้อยคำต่อครั้ง และต้องขยับเลนส์บ่อยขึ้น ผู้ที่มือสั่นหรือเพิ่งเริ่มใช้จึงมักหงุดหงิดกับแว่นกำลังขยายสูงมากกว่าจะได้ประโยชน์

    เกณฑ์ที่ใช้ได้จริง: เริ่มจากกำลังขยายต่ำที่สุดที่ยังอ่านงานจริงได้ และทดลองกับสิ่งที่เล็กที่สุดที่ต้องอ่านจริง เช่น ตัวหนังสือบนซองยาหรือแผงยา ไม่ใช่ทดลองกับพาดหัวข่าวตัวใหญ่ในร้าน

  3. 3

    ระยะเวลาที่ถือค้างได้และความนิ่งของมือ

    แว่นขยายมือถือต้องรักษาระยะระหว่างเลนส์กับหน้ากระดาษให้คงที่ ถ้ามือสั่นหรือข้อนิ้วปวด ภาพจะไหวจนอ่านไม่ได้ แม้เลนส์จะดีเพียงใด

    เกณฑ์ที่ใช้ได้จริง: ให้ผู้ใช้ลองถืออ่านต่อเนื่องหนึ่งถึงสองนาทีในท่านั่งจริงที่บ้าน ถ้ามือเริ่มสั่น ปวด หรือภาพไหว ให้เปลี่ยนไปพิจารณาแบบที่มีขาตั้ง แบบวางแนบบนหน้ากระดาษ หรือแบบคล้องคอที่ปล่อยมือได้

  4. 4

    แสงที่จุดใช้งานจริง ไม่ใช่แสงในร้าน

    การมองเห็นของผู้สูงอายุต้องการแสงมากกว่าคนอายุน้อยอย่างชัดเจน หลายครั้งปัญหาที่แท้จริงคือมุมอ่านหนังสือมืดเกินไป ไม่ใช่ตัวอักษรเล็กเกินไป

    เกณฑ์ที่ใช้ได้จริง: ก่อนตัดสินใจเพิ่มกำลังขยาย ให้ลองอ่านงานเดิมใต้โคมไฟที่ส่องลงบนหน้ากระดาษโดยตรง ถ้าอ่านได้ดีขึ้นทันที ให้แก้ที่แสงก่อน และถ้าเลือกแบบที่มีไฟในตัว ให้ถามร้านว่าใช้ถ่านชนิดใดหรือชาร์จอย่างไร เพราะเป็นภาระที่ต้องมีคนดูแลต่อ

  5. 5

    แว่นอ่านหนังสือสำเร็จรูปกับสายตาสองข้างที่ไม่เท่ากัน

    แว่นสำเร็จรูปให้ค่าสายตาเท่ากันทั้งสองข้างและวางจุดกึ่งกลางเลนส์ตามค่ากลาง ซึ่งไม่ตรงกับคนที่สายตาสองข้างต่างกันมากหรือมีสายตาเอียง ผลคือปวดหัวและตาล้าโดยที่คิดว่าเป็นเพราะอ่านนานเกินไป

    เกณฑ์ที่ใช้ได้จริง: ถ้าใส่แล้วปวดหัว ตาล้าเร็ว เห็นภาพซ้อน หรือรู้สึกว่าชัดข้างเดียว ให้หยุดใช้แล้วไปตรวจวัดสายตากับผู้เชี่ยวชาญด้านสายตา อย่าแก้ด้วยการเพิ่มค่าสายตาของแว่นสำเร็จรูปไปเรื่อย ๆ

แว่นขยายช่วยอะไรได้ และช่วยไม่ได้อะไร

สิ่งที่แว่นขยายทำได้ดีคืองานที่มีขอบเขตชัดเจนและทำอยู่กับที่ เช่น อ่านฉลากยา อ่านใบเสร็จ ดูตัวเลขบนเครื่องวัดความดัน หรือดูรายละเอียดของงานฝีมือ เมื่ออุปกรณ์ตรงกับงาน ผลที่ได้ไม่ใช่แค่ความสะดวก แต่คือการที่ผู้สูงอายุยังทำเรื่องของตัวเองได้โดยไม่ต้องรอให้ลูกหลานว่าง

สิ่งที่แว่นขยายทำไม่ได้คือช่วยการเดิน การมองระยะไกล และการมองในที่แสงน้อย เพราะพื้นที่มองเห็นผ่านเลนส์แคบและภาพบิดเบือนที่ขอบ การใช้แว่นขยายขณะเดินจึงอันตราย และอุปกรณ์กลุ่มนี้ก็ไม่ได้ทดแทนแว่นสายตาที่ตัดตามค่าจริงของแต่ละคน

ที่สำคัญที่สุด แว่นขยายไม่ได้บอกว่าทำไมถึงมองไม่ชัด ถ้าการมองเห็นแย่ลงเรื่อย ๆ แม้ใช้แว่นขยายแล้ว หรือแย่ลงเร็วในช่วงไม่กี่สัปดาห์ นั่นเป็นเหตุผลให้ไปตรวจตา ไม่ใช่เหตุผลให้ซื้อกำลังขยายที่สูงขึ้น

  • ห้ามใช้แว่นขยายขณะเดินหรือขึ้นลงบันได
  • จัดให้มีอุปกรณ์ประจำจุดที่ใช้บ่อย เช่น ข้างกล่องยา ข้างเก้าอี้ประจำ และในครัว จะได้ไม่ต้องเดินหาข้ามบ้าน
  • ถ้าอ่านได้ดีขึ้นทันทีเมื่อเพิ่มแสง ให้แก้เรื่องแสงก่อนใช้เงินกับเลนส์ที่แพงขึ้น

คำว่ามองไม่ชัดในผู้สูงอายุไม่ได้มีสาเหตุเดียว

สายตายาวตามวัยเกิดจากเลนส์ตาปรับโฟกัสระยะใกล้ได้น้อยลง อาการคือต้องถือของออกห่างจึงจะชัด และมักค่อยเป็นค่อยไปทั้งสองข้างเท่า ๆ กัน กรณีนี้แว่นอ่านหนังสือหรือแว่นขยายช่วยได้ตรงจุด แต่ยังควรตรวจตาตามระยะเพื่อดูว่ามีอย่างอื่นซ้อนอยู่หรือไม่

อาการที่ต่างออกไปควรทำให้ครอบครัวคิดถึงสาเหตุอื่น เช่น มองเห็นฝ้าฟุ้งและแสงไฟแตกเป็นแฉกตอนกลางคืน สีดูซีดลง ซึ่งพบได้ในต้อกระจก การเห็นภาพตรงกลางบิดเบี้ยวหรือมีจุดมืดกลางภาพ ซึ่งพบได้ในโรคจอประสาทตา หรือการชนสิ่งของด้านข้างบ่อยขึ้นเพราะลานสายตาแคบลงโดยที่เจ้าตัวไม่รู้สึก ซึ่งพบได้ในต้อหิน ผู้ที่เป็นเบาหวานควรได้รับการตรวจจอประสาทตาตามที่ทีมผู้ดูแลรักษากำหนด แม้ยังมองเห็นเป็นปกติดี

มีอาการทางตาบางอย่างที่ต้องรีบ ไม่ใช่รอนัด ถ้ามีตามัวลงเฉียบพลันข้างเดียว เห็นแสงวาบร่วมกับจุดลอยเพิ่มขึ้นมากทันที เห็นเหมือนม่านดำบังลานสายตา ปวดตารุนแรงร่วมกับตาแดงและอาเจียน หรือเห็นภาพซ้อนเฉียบพลันร่วมกับพูดไม่ชัดหรือแขนขาอ่อนแรงข้างเดียว ให้โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที

  • ระดับต้องไปทันที: ตามัวเฉียบพลันข้างเดียว ม่านดำบังลานสายตา ปวดตารุนแรงร่วมตาแดงและอาเจียน หรือภาพซ้อนร่วมกับอาการทางระบบประสาท
  • ระดับติดต่อหน่วยบริการภายในวันเดียวกัน: ตาแดงมากร่วมกับปวดและมองไม่ชัด หรือมีของเข้าตาแล้วยังเคืองมากหลังล้างตา
  • ระดับนัดประเมินในช่วงใกล้: มองไม่ชัดขึ้นเรื่อย ๆ ในไม่กี่เดือน แสงจ้ารบกวนมากขึ้น หรือเริ่มชนของด้านข้างบ่อยขึ้น
  • สิทธิการตรวจและรักษาโรคตาแตกต่างกันตามกองทุนและเงื่อนไข ควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดกับ สปสช. หรือหน่วยบริการที่ใช้สิทธิอยู่ก่อนดำเนินการ

แสง ความคมชัด และขนาดตัวอักษร มักได้ผลก่อนการขยาย

การเพิ่มแสงที่ตัวงานเป็นวิธีที่ถูกที่สุดและมักได้ผลเร็วที่สุด หลักการคือให้แสงส่องลงบนสิ่งที่อ่าน ไม่ใช่ส่องเข้าตาผู้อ่าน โคมไฟตั้งโต๊ะที่ปรับก้านได้จึงมีประโยชน์กว่าไฟเพดานดวงเดียวกลางห้อง และควรระวังแสงสะท้อนจากกระดาษมันหรือแผ่นพลาสติกใส ซึ่งทำให้อ่านยากขึ้นแม้แสงจะมาก

ความต่างของสีระหว่างตัวอักษรกับพื้นหลังสำคัญไม่แพ้ขนาดตัวอักษร ตัวหนังสือสีดำบนกระดาษขาวด้านอ่านง่ายกว่าตัวสีเทาบนพื้นสีครีม หลักเดียวกันใช้ได้กับเรื่องอื่นในบ้าน เช่น ใช้จานสีที่ตัดกับสีอาหาร ติดเทปสีตัดกันที่ขอบขั้นบันได และห้ามใช้สีอย่างเดียวเป็นตัวแยกของสำคัญ เพราะการแยกเฉดสีทำได้แย่ลงตามวัย

โทรศัพท์ที่ผู้สูงอายุมีอยู่แล้วมักปรับให้ตัวอักษรใหญ่ขึ้นและเพิ่มความคมชัดได้โดยไม่เสียเงิน และกล้องถ่ายรูปก็ใช้ซูมดูฉลากได้ในกรณีเร่งด่วน ข้อจำกัดคือมือต้องนิ่งพอ หน้าจอสะท้อนแสง และผู้ใช้ต้องคุ้นกับการเปิดกล้อง จึงเหมาะเป็นตัวช่วยเสริม ไม่ใช่ตัวหลักสำหรับทุกคน

  • ตั้งโคมไฟให้ส่องลงบนงาน ไม่ให้แสงเข้าตาโดยตรง และเลี่ยงกระดาษเคลือบมันเมื่อทำได้
  • เขียนฉลากเองด้วยปากกาหมึกดำหัวใหญ่บนกระดาษขาวด้าน อ่านง่ายกว่าฉลากพิมพ์เล็กหลายเท่า
  • ปรับขนาดตัวอักษรในโทรศัพท์ให้ใหญ่ขึ้นเป็นสิ่งแรกที่ควรทำ เพราะไม่มีค่าใช้จ่ายและช่วยได้ทุกวัน

อ่านฉลากยาให้ถูก จุดที่พลาดแล้วอันตรายจริง

งานที่ผู้สูงอายุใช้สายตามากที่สุดและมีผลต่อความปลอดภัยที่สุดคือการอ่านฉลากยา ปัญหาที่พบได้บ่อยคือชื่อยาสองตัวคล้ายกัน แผงยาสีใกล้เคียงกัน ตัวเลขความแรงพิมพ์เล็ก และการหยิบยาตอนกลางคืนในแสงสลัว ความผิดพลาดตรงนี้ไม่ได้จบที่ความไม่สะดวก แต่อาจทำให้กินยาซ้ำหรือขาดยาสำคัญ

สิ่งที่ทำได้และปลอดภัยคือขอให้เภสัชกรเขียนหรือพิมพ์ฉลากตัวใหญ่ให้ตั้งแต่ที่ห้องยา จัดจุดกินยาให้มีแสงเพียงพอ และเก็บรายการยาฉบับเดียวที่ตัวอักษรใหญ่พอไว้ให้ทั้งบ้านใช้ร่วมกัน ถ้าจำเป็นต้องอ่านตอนกลางคืน ให้มีไฟและแว่นขยายวางประจำจุดเดียวกับที่เก็บยา

สิ่งที่ห้ามทำคือเดาจากสีหรือรูปทรงของเม็ดยาเมื่ออ่านฉลากไม่ออก และห้ามแบ่ง หยุด หรือเพิ่มยาเองเพราะคิดว่าน่าจะใช่ ถ้าไม่แน่ใจว่ากินไปแล้วหรือยัง หรือไม่แน่ใจว่าหยิบถูกตัว ให้โทรถามเภสัชกรหรือหน่วยบริการที่ดูแลอยู่ ดีกว่าเสี่ยงกินซ้ำ

  • ขอฉลากตัวใหญ่จากห้องยาเป็นเรื่องที่ขอได้และควรขอ
  • ถ่ายรูปฉลากเก็บไว้ในโทรศัพท์ผู้ดูแล เผื่อกรณีต้องอ่านหรือส่งต่อข้อมูลอย่างเร่งด่วน
  • อย่าแยกยาด้วยสีเพียงอย่างเดียว ให้เขียนกำกับด้วยตัวอักษรใหญ่เสมอ

ในหมวดนี้มีแว่นขยายสำหรับงานช่างและอุปกรณ์ขยายหน้าจอปนอยู่

แว่นขยายจำนวนมากในตลาดถูกออกแบบเพื่องานตรวจชิ้นงาน งานอัญมณี หรืองานซ่อมอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งเน้นกำลังขยายสูงในพื้นที่เล็กมาก อุปกรณ์กลุ่มนี้ใช้อ่านหนังสือได้ไม่ดีนัก เพราะเห็นได้ครั้งละไม่กี่ตัวอักษรและต้องประคองระยะให้นิ่งมาก

อีกกลุ่มคือแผ่นขยายหน้าจอโทรศัพท์แบบตั้งพื้น ซึ่งขยายภาพด้วยเลนส์ขนาดใหญ่ ข้อจำกัดคือภาพมักไม่คมชัดเท่าการปรับขนาดตัวอักษรในเครื่องโดยตรง และต้องนั่งในตำแหน่งที่ค่อนข้างตายตัว ก่อนซื้อจึงควรลองปรับการตั้งค่าในโทรศัพท์ให้สุดก่อน

เมื่อดูสินค้าแต่ละชิ้น ให้ยึดเฉพาะสิ่งที่ชื่อสินค้าระบุไว้จริง และถามผู้ขายเรื่องที่เหลือ เช่น เลนส์เป็นแบบใด มีไฟในตัวหรือไม่ ใช้ถ่านชนิดใด และมีขาตั้งมาด้วยหรือเปล่า เราไม่สามารถยืนยันคุณสมบัติเหล่านี้แทนผู้ขายได้

ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยเวลาเลือกซื้อ

  • ซื้อกำลังขยายสูงสุดเท่าที่หาได้ แล้วอ่านได้ครั้งละไม่กี่ตัวอักษรจนเลิกใช้ภายในสัปดาห์แรก
  • ใช้แว่นอ่านหนังสือสำเร็จรูปต่อเนื่องหลายปีโดยไม่เคยตรวจตา ทั้งที่อาการเปลี่ยนไปแล้ว
  • เพิ่มค่าสายตาของแว่นสำเร็จรูปขึ้นเรื่อย ๆ เพื่อแก้อาการปวดหัว แทนที่จะไปตรวจวัดสายตาจริง
  • แก้ปัญหาอ่านไม่ออกด้วยเลนส์อย่างเดียว โดยไม่แตะเรื่องแสงและแสงสะท้อนซึ่งแก้ได้ถูกกว่า
  • ให้ลูกหลานอ่านฉลากยาแทนทุกครั้งจนผู้สูงอายุค่อย ๆ เลิกจัดการยาของตัวเอง ทั้งที่ยังทำได้ถ้ามีอุปกรณ์และแสงที่เหมาะสม
  • ตีความอาการตามัวเฉียบพลันว่าเป็นเรื่องของวัยและรอไปก่อน ทั้งที่เป็นอาการที่ต้องรีบตรวจ

คำถามที่พบบ่อย

หลายคนใช้ได้ในระยะแรกถ้าสายตาสองข้างใกล้เคียงกันและไม่มีสายตาเอียงมาก แต่แว่นสำเร็จรูปให้ค่าเท่ากันทั้งสองข้างและวางจุดกึ่งกลางเลนส์ตามค่ากลาง จึงไม่ตรงกับทุกคน ถ้าใส่แล้วปวดหัว ตาล้าเร็ว เห็นภาพซ้อน หรือชัดข้างเดียว ควรไปตรวจวัดสายตา และไม่ควรใช้แว่นสำเร็จรูปแทนการตรวจตาตามระยะในผู้ที่มีเบาหวานหรือมีประวัติโรคตา

ไม่มีตัวเลขเดียวที่เหมาะกับทุกคน วิธีที่ใช้ได้จริงคือเริ่มจากกำลังขยายต่ำที่สุดที่อ่านงานจริงได้ เพราะยิ่งขยายมาก พื้นที่ที่เห็นต่อครั้งยิ่งแคบและต้องขยับบ่อยขึ้น ถ้าเป็นไปได้ให้ลองอ่านฉลากยาจริงที่ร้านหรือทดลองที่บ้านแล้วคืนได้ และควรลองในสภาพแสงเดียวกับที่จะใช้จริง

ใช้ได้และไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่ม โดยเฉพาะเวลาต้องอ่านฉลากเล็ก ๆ นอกบ้าน ข้อจำกัดคือต้องถือให้นิ่ง หน้าจออาจสะท้อนแสง แบตเตอรี่มีวันหมด และผู้ใช้ต้องคุ้นเคยกับการเปิดกล้องเอง สำหรับงานที่ทำเป็นประจำทุกวัน อุปกรณ์ที่วางประจำจุดมักใช้ง่ายกว่า จึงเหมาะจะใช้สองอย่างร่วมกันมากกว่าเลือกอย่างเดียว

แสงจากอุปกรณ์อ่านหนังสือทั่วไปไม่ใช่สิ่งที่ต้องกังวลเท่ากับการจัดวางแสงที่ผิด ถ้าแสงส่องเข้าตาโดยตรงหรือสะท้อนจากกระดาษมัน จะทำให้ไม่สบายตาและอ่านได้แย่ลง วิธีใช้ที่ถูกคือให้ไฟส่องลงบนงานและปรับความสว่างให้พอดี ถ้าใช้แล้วปวดตาหรือแสบตาทุกครั้ง ให้ลดความสว่าง เปลี่ยนมุม และถ้ายังเป็นอยู่ควรไปตรวจตา

การมองในที่แสงน้อยที่แย่ลงชัดเจนและแสงไฟที่ดูแตกเป็นแฉกเป็นอาการที่ควรได้รับการตรวจตา ไม่ใช่เรื่องที่ต้องทนตามวัย ระหว่างรอนัด ให้เพิ่มแสงตามเส้นทางเดินในบ้าน หลีกเลี่ยงการขับรถกลางคืนถ้ารู้สึกไม่มั่นใจ และให้เวลาสายตาปรับตัวสักครู่ทุกครั้งที่เปลี่ยนจากที่สว่างไปที่มืด

ใช้ได้ในหลายกรณี แต่ต้องเลือกแบบที่ไม่ต้องประคองระยะเอง เช่น แบบวางแนบบนหน้ากระดาษหรือแบบตั้งโต๊ะ และวางไว้ที่เดิมทุกวันเพื่อลดการต้องจำ อีกเรื่องที่ควรตรวจเป็นประจำคือแว่นสายตาที่ใส่อยู่เป็นคู่ของตัวเองหรือไม่ เพราะแว่นสลับคู่กันในบ้านทำให้มองไม่ชัดและเดินไม่มั่นคงโดยไม่มีใครนึกถึง