หลักการของ UCEP หรือเจ็บป่วยฉุกเฉินวิกฤต มีสิทธิทุกที่ คือให้ผู้ป่วยที่มีอาการเข้าเกณฑ์วิกฤตสามารถเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดได้ทันทีโดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายในช่วง 72 ชั่วโมงแรกของการรักษา ไม่ว่าจะเป็นโรงพยาบาลรัฐหรือเอกชน แต่ตัวชี้วัดสำคัญคือ ทีมคัดแยกอาการที่จุดรับผู้ป่วยฉุกเฉินเป็นผู้ประเมินว่าอาการนั้นอยู่ในระดับวิกฤตแดงหรือเหลืองตามเกณฑ์ทางการแพทย์หรือไม่ ไม่ใช่ครอบครัวหรือผู้ป่วยเป็นผู้ตัดสินใจเอง

ความสับสนที่พบบ่อยคือครอบครัวรีบพาไปโรงพยาบาลเอกชนที่ใกล้บ้านที่สุดโดยเข้าใจว่าจะไม่เสียค่าใช้จ่ายแน่นอน แต่หากภายหลังทีมประเมินเห็นว่าอาการไม่เข้าเกณฑ์วิกฤตตามที่กำหนด โรงพยาบาลอาจเรียกเก็บค่ารักษาตามจริงย้อนหลังได้ ครอบครัวจึงควรสอบถามสถานะการประเมินจากเจ้าหน้าที่ตั้งแต่ช่วงแรกของการรักษา และควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดกับสถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติหรือสปสช. เมื่อไม่แน่ใจ เพราะรายละเอียดเชิงปฏิบัติอาจปรับปรุงได้ตามช่วงเวลา

ผู้สูงอายุไทยอาจมีสิทธิสุขภาพได้จากหลายเส้นทาง เช่น สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติหรือบัตรทองสำหรับผู้ที่ไม่มีสิทธิอื่น สิทธิประกันสังคมสำหรับผู้ที่เคยเป็นผู้ประกันตนและยังอยู่ในเงื่อนไขความคุ้มครองต่อเนื่อง และสิทธิสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการสำหรับข้าราชการบำนาญหรือญาติสายตรงตามเงื่อนไขที่กำหนด แต่ในทางปฏิบัติแต่ละคนมักมีสิทธิหลักที่ใช้งานได้จริงเพียงสิทธิเดียว และสิทธิเหล่านี้ไม่ได้ใช้ซ้อนกันเพื่อเพิ่มความคุ้มครอง

ครอบครัวจำนวนมากไม่รู้ว่าสิทธิที่เคยใช้เปลี่ยนไปแล้ว เช่น เมื่อคู่สมรสที่เป็นข้าราชการเสียชีวิต สิทธิสวัสดิการข้าราชการของฝ่ายที่เคยพึ่งพาอาจเปลี่ยนแปลงตามเงื่อนไข หรือเมื่อหยุดส่งเงินสมทบประกันสังคมนานเกินกำหนด ความคุ้มครองบางส่วนอาจสิ้นสุดลง อีกจุดที่ควรระวังคือเมื่อผู้สูงอายุไปพบแพทย์หลายโรงพยาบาลภายใต้สิทธิที่ต่างกันโดยไม่มีใครรวมรายการยาไว้ที่เดียว ความเสี่ยงเรื่องการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือที่เรียกว่าภาวะ polypharmacy จะยิ่งสูงขึ้น เพราะแต่ละโรงพยาบาลอาจไม่เห็นรายการยาที่อีกที่หนึ่งสั่งไว้

สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติหรือบัตรทองมีหลักการสำคัญคือผูกผู้มีสิทธิไว้กับหน่วยบริการปฐมภูมิหรือโรงพยาบาลตามพื้นที่ทะเบียนบ้านหรือที่อยู่ที่แจ้งไว้ เมื่อผู้สูงอายุย้ายไปอยู่กับลูกหลานต่างจังหวัดถาวรหรือกึ่งถาวร แต่ไม่ได้แจ้งย้ายสิทธิ จะทำให้เข้ารับบริการในราคาสิทธิเต็มรูปแบบที่โรงพยาบาลใกล้บ้านใหม่ไม่ได้ทันที และอาจต้องเดินทางกลับไปใช้สิทธิที่โรงพยาบาลเดิมซึ่งอยู่ไกลออกไปมาก

การย้ายสิทธิทำได้ล่วงหน้าผ่านช่องทางที่สปสช. กำหนด เช่น แอปพลิเคชันที่เกี่ยวข้อง สายด่วน หรือจุดบริการในพื้นที่ ครอบครัวควรดำเนินการทันทีหลังย้ายที่อยู่จริง ไม่ควรรอจนกว่าจะเจ็บป่วยจึงเริ่มตรวจสอบ เพราะขั้นตอนบางอย่างต้องใช้เวลาดำเนินการ และเงื่อนไขหรือช่องทางอาจมีการปรับปรุงเป็นระยะ ควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดกับสปสช.ก่อนดำเนินการทุกครั้ง

เมื่อครอบครัวรู้สึกว่าถูกปฏิเสธการรักษาที่ควรได้รับ ถูกเรียกเก็บเงินทั้งที่คิดว่าเข้าเกณฑ์สิทธิ หรือได้รับบริการที่ไม่เหมาะสม สปสช. มีสายด่วนสำหรับสอบถามและรับเรื่องร้องเรียนโดยตรง ครอบครัวจำนวนมากไม่รู้ว่าช่องทางนี้มีอยู่ จึงยอมจ่ายเงินไปก่อนหรือปล่อยผ่านปัญหาไปโดยไม่ตรวจสอบสิทธิที่แท้จริง

การร้องเรียนที่ได้ผลควรมีหลักฐานประกอบ เช่น ใบเสร็จ ใบแจ้งค่ารักษา หรือชื่อเจ้าหน้าที่ที่พูดคุยด้วย ครอบครัวจึงควรเก็บเอกสารทุกครั้งที่เข้ารับการรักษา แม้จะเป็นการรักษาที่ดูเหมือนไม่มีปัญหาในตอนนั้นก็ตาม เพราะอาจต้องใช้อ้างอิงภายหลังหากพบว่าถูกเรียกเก็บเงินผิดพลาด

หลายครอบครัวเตรียมเฉพาะบัตรประชาชนของผู้สูงอายุไปโรงพยาบาล โดยไม่มีประวัติการรักษาหรือรายชื่อยาที่กินอยู่ประจำติดตัวไปด้วย ทำให้แพทย์ต้องเสียเวลาซักประวัติใหม่ทั้งหมดในสถานการณ์ฉุกเฉินที่ทุกนาทีมีความหมาย การจัดการเอกสารและนัดหมายเป็นกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นกว่ากิจวัตรพื้นฐานประจำวัน หรือที่เรียกว่า IADL ซึ่งผู้สูงอายุหลายคนยังทำได้เองบางส่วน แต่ควรมีคนในครอบครัวช่วยตรวจสอบและปรับปรุงข้อมูลให้เป็นปัจจุบันเสมอ

รายการที่ควรมีติดตัวหรือเก็บไว้ในที่หยิบง่าย ได้แก่ บัตรประจำตัวประชาชน หลักฐานสิทธิรักษาพยาบาลที่ใช้งานอยู่จริง รายชื่อยาที่กินประจำพร้อมขนาดและเวลา โรคประจำตัว ประวัติแพ้ยา และเบอร์ติดต่อญาติหรือผู้ดูแล การมีข้อมูลชุดนี้พร้อมไม่เพียงช่วยให้การรักษาเร็วขึ้น แต่ยังช่วยให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบสิทธิที่ถูกต้องได้ทันทีโดยไม่ต้องเดา