บัตรประจำตัวประชาชนเป็นเอกสารยืนยันตัวบุคคล กระบวนการจัดทำจึงผูกกับตัวเจ้าของบัตรโดยตรง ทั้งการถ่ายภาพใบหน้าและการเก็บลายพิมพ์นิ้วมือ ไม่ว่าลูกจะมีหนังสือมอบอำนาจ มีสำเนาทะเบียนบ้าน หรือเป็นผู้ดูแลหลักมานานแค่ไหน ก็ไม่สามารถไปดำเนินการแทนได้

ผลที่ตามมาคือครอบครัวจำนวนมากรู้ตัวอีกทีตอนที่บัตรหมดอายุไปแล้วและกำลังต้องใช้เร่งด่วน เช่น ต้องยืนยันตัวตนกับธนาคาร ต้องใช้ประกอบการยื่นเรื่องกับหน่วยงานรัฐ หรือต้องใช้ตอนเข้ารับการรักษา ความเร่งด่วนนี้เองที่ทำให้บางบ้านตัดสินใจอุ้มผู้สูงอายุขึ้นรถไปทั้งที่ท่านเจ็บและเหนื่อยมาก ทั้งที่มีทางเลือกอื่นอยู่

อีกความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือคิดว่าผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมทำบัตรไม่ได้แล้ว ความจริงคือบัตรยังเป็นสิทธิและเป็นของท่านเสมอ ครอบครัวมีหน้าที่อำนวยความสะดวกและอธิบายให้ท่านเข้าใจตามระดับที่ท่านรับได้ ไม่ใช่ตัดสินแทนว่าท่านไม่จำเป็นต้องมีบัตรอีกแล้ว

กรมการปกครองระบุแนวทางไว้ว่ามีการจัดหน่วยบริการจัดทำบัตรประจำตัวประชาชนเคลื่อนที่ ออกไปให้บริการ ณ สถานที่ที่ผู้ขอมีบัตรพักอาศัยอยู่จริง สำหรับผู้ป่วยติดเตียง ผู้สูงอายุ และผู้พิการที่ไม่สามารถเคลื่อนย้ายได้ โดยให้บริการในวันและเวลาราชการ

ช่องทางติดต่อตามที่หน่วยงานระบุไว้คือ ในกรุงเทพมหานครให้ติดต่อสำนักงานเขต หรือส่วนบัตรประจำตัวประชาชน สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง ส่วนในต่างจังหวัดให้ติดต่อที่ว่าการอำเภอ เทศบาล หรือเมืองพัทยา และยังมีศูนย์บริการข้อมูลภาครัฐ สายด่วน 1548 เป็นช่องทางประสานงานเพื่อขอให้หน่วยบริการเคลื่อนที่ออกไปดำเนินการ

เอกสารที่หน่วยงานระบุไว้ในแนวทางประกอบด้วยบัตรประจำตัวประชาชนของผู้ยื่นคำร้อง บัตรของผู้สูงอายุเจ้าของเรื่องหากยังมีอยู่ และเอกสารประกอบที่แสดงว่าเคลื่อนย้ายไม่ได้จริง เช่น เอกสารรับรองจากแพทย์หรือภาพถ่าย ทั้งนี้รายละเอียดที่แต่ละพื้นที่ขอเพิ่มเติมอาจต่างกัน จึงควรโทรยืนยันกับเจ้าหน้าที่ก่อนเตรียมเอกสาร

เรื่องค่าธรรมเนียม ระยะเวลารอคิว และกำหนดเวลาที่ต้องยื่นหลังบัตรหมดอายุ เป็นข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงได้และต่างกันตามกรณี ควรสอบถามจากสำนักงานเขต ที่ว่าการอำเภอ หรือสายด่วนของหน่วยงานโดยตรงก่อนดำเนินการจริงทุกครั้ง อย่าอ้างอิงตัวเลขจากที่อื่นที่ไม่ใช่หน่วยงานเจ้าของเรื่อง หน่วยงานเจ้าของเรื่องโดยตรงในกรณีบัตรประจำตัวประชาชนคือกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ซึ่งเผยแพร่ข้อมูลไว้ที่เว็บไซต์ dopa.go.th

ผลกระทบไม่ได้เกิดพร้อมกันทุกด้าน และไม่ได้รุนแรงเท่ากันทุกหน่วยงาน สิ่งที่มักกระทบก่อนคือธุรกรรมที่ต้องแสดงบัตรตัวจริง เช่น การทำรายการที่ธนาคาร การยื่นเรื่องขอใช้สิทธิหรือสวัสดิการ การรับรองเอกสาร และการทำนิติกรรมต่าง ๆ เพราะขั้นตอนเหล่านี้ต้องตรวจสอบว่าบัตรยังใช้ได้อยู่

ด้านการรักษาพยาบาล สถานพยาบาลใช้เลขประจำตัวประชาชนในการตรวจสอบสิทธิเป็นหลัก แต่บางขั้นตอนอาจขอดูบัตรตัวจริงประกอบ เงื่อนไขและวิธีปฏิบัติต่างกันไปตามหน่วยบริการ จึงควรสอบถามโรงพยาบาลที่ใช้สิทธิประจำ หรือสอบถามสายด่วนของสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ เพื่อให้ได้คำตอบที่ตรงกับกรณีของครอบครัวตัวเอง ไม่ควรสรุปเองว่าใช้สิทธิไม่ได้แล้วจนเลื่อนการรักษาออกไป

ด้านเบี้ยยังชีพและสวัสดิการอื่น เงื่อนไขการยืนยันตัวตนและการรับเงินขึ้นอยู่กับระเบียบของหน่วยงานเจ้าของสิทธิและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่รับผิดชอบ ซึ่งปรับเปลี่ยนได้เป็นระยะ หากบัตรหมดอายุและกังวลว่าจะกระทบการรับสิทธิ ควรติดต่อสอบถามเทศบาลหรือ อบต. ที่ผู้สูงอายุมีชื่ออยู่โดยตรง แทนการเดาจากข้อมูลที่ส่งต่อกันมาในกลุ่มแชท

สิ่งที่ครอบครัวควบคุมได้คือการไม่ปล่อยให้ปัญหาซ้อนกัน เพราะผู้สูงอายุที่ติดเตียงมักมีเรื่องต้องยืนยันตัวตนหลายเรื่องพร้อมกัน ทั้งเรื่องธนาคาร เรื่องสิทธิรักษา และเรื่องสวัสดิการ การจัดการบัตรให้เรียบร้อยก่อนจึงช่วยลดงานเอกสารที่ตามมาทั้งหมด

เมื่อผู้สูงอายุไปไหนไม่ได้ เรื่องที่ต้องยืนยันตัวตนมักมาพร้อมกันหลายเรื่อง เช่น การยืนยันตัวตนกับธนาคารเพื่อทำธุรกรรม การจัดการบัญชีที่รับเงินสวัสดิการ และการมอบอำนาจในเรื่องที่มอบอำนาจได้ ซึ่งแต่ละเรื่องมีระเบียบของตัวเองและไม่ได้ใช้วิธีเดียวกันทั้งหมด

ข้อควรระวังคือบางเรื่องมอบอำนาจได้ บางเรื่องมอบอำนาจไม่ได้ และบางธนาคารมีแนวทางสำหรับผู้ที่ออกจากบ้านไม่ได้เป็นการเฉพาะ ซึ่งต้องสอบถามสาขาที่ดูแลบัญชีโดยตรง ไม่ควรให้ผู้อื่นใช้บัตรหรือรหัสของผู้สูงอายุแทนโดยพลการ เพราะเสี่ยงทั้งเรื่องความปลอดภัยและเรื่องความรับผิดในภายหลัง

หากผู้สูงอายุมีภาวะที่ทำให้ความสามารถในการตัดสินใจเปลี่ยนไป ควรปรึกษาผู้ที่มีความรู้ทางกฎหมายเกี่ยวกับทางเลือกที่มีอยู่ตามกฎหมายไทย ก่อนลงนามในเอกสารใด ๆ บทความทั่วไปไม่สามารถชี้ขาดกรณีเฉพาะรายได้ และการลงนามโดยไม่เข้าใจผลอาจสร้างปัญหาในครอบครัวภายหลัง

สิ่งที่ทำได้ทันทีและช่วยได้จริงคือการรวบรวมเอกสารสำคัญของผู้สูงอายุไว้ในที่เดียว ทั้งบัตร ทะเบียนบ้าน เอกสารสิทธิการรักษา และเอกสารบัญชีธนาคาร พร้อมบันทึกวันหมดอายุของแต่ละใบไว้ เพื่อให้ทุกคนในครอบครัวเห็นภาพเดียวกันและไม่ต้องรื้อค้นในวันที่เร่งด่วน

การถ่ายรูปทำบัตรที่บ้านหรือบนเตียงเป็นสถานการณ์ที่ผู้สูงอายุหลายท่านรู้สึกอึดอัด เพราะภาพในบัตรคือภาพที่จะติดตัวไปอีกหลายปี และหลายท่านไม่อยากให้ใครเห็นตัวเองในสภาพที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ ครอบครัวควรบอกท่านล่วงหน้าว่าจะมีใครมา มาทำอะไร ใช้เวลาประมาณเท่าไร และถามความต้องการของท่านก่อน

สิ่งเล็ก ๆ ที่ช่วยรักษาความรู้สึกของท่านได้จริงคือการเตรียมเสื้อผ้าที่ท่านชอบไว้ล่วงหน้า จัดผมให้เรียบร้อยตามที่ท่านคุ้นเคย เลือกช่วงเวลาของวันที่ท่านตื่นตัวและไม่ปวดมาก และจัดที่นั่งหรือปรับหัวเตียงให้ท่านอยู่ในท่าที่พอสบาย ไม่ใช่รีบทำให้เสร็จเพื่อความสะดวกของผู้ใหญ่คนอื่นในบ้าน

หากท่านมีปัญหาการได้ยินหรือมีภาวะความจำถดถอย ควรแจ้งเจ้าหน้าที่ตั้งแต่ต้นและให้คนที่ท่านคุ้นเคยที่สุดอยู่ข้าง ๆ พูดกับท่านโดยตรงด้วยประโยคสั้นและช้า ไม่ใช่พูดข้ามหัวท่านกับเจ้าหน้าที่ การได้รับการปฏิบัติแบบนี้ต่างจากการถูกจัดการอย่างมากในความรู้สึกของผู้สูงอายุ

ผู้ดูแลเองก็ควรวางแผนวันนั้นให้ไม่ชนกับงานอื่น เพราะการเคลื่อนย้ายและจัดท่าผู้สูงอายุติดเตียงใช้แรงและใช้เวลา หากอยู่คนเดียวควรขอให้มีคนช่วยอีกหนึ่งคน เพื่อลดความเสี่ยงบาดเจ็บทั้งของผู้สูงอายุและของตัวผู้ดูแลเอง