แว่นขยายขยายภาพที่ตาเห็นอยู่แล้ว มันช่วยเมื่อสายตายาวตามวัย (presbyopia) ทำให้ตัวหนังสือเล็กเกินไป หรือเมื่อมีโรคตาที่ยังเหลือการมองเห็นพอสมควร แต่ถ้าจอประสาทตาตรงกลางเสียหาย การขยายไม่ทำให้ส่วนที่หายไปกลับมา ภาพยังขาดเป็นหลุมเท่าเดิมแต่ใหญ่ขึ้น

อีกด้านคือแสง แว่นขยายที่ดีแค่ไหนก็ต้องมีแสงสว่างตกบนหนังสือ ผู้สูงอายุที่แสงในห้องน้อยกว่าที่ตาต้องการจะรู้สึกว่ามองไม่ชัดโดยไม่เกี่ยวกับแว่นขยาย ลองเพิ่มโคมไฟข้างตัวและเทียบก่อนสรุปว่าแว่นขยายไม่พอ

ตารางแอมสเลอร์ (Amsler grid) เป็นตารางสี่เหลี่ยมที่มีจุดตรงกลาง ใช้สังเกตความผิดปกติของจุดรับภาพตรงกลางจอประสาทตา ใส่แว่นอ่านหนังสือตามปกติ ปิดตาข้างหนึ่ง จ้องจุดกลางที่ระยะอ่านหนังสือ ถ้าเส้นตรงดูโค้งเป็นคลื่น ขาดหาย เบลอ หรือมีจุดมืด ให้บันทึกว่าตาข้างไหน แล้วไปพบจักษุแพทย์ภายในไม่กี่วัน ไม่ควรรอเป็นเดือน

ตารางนี้เป็นเครื่องมือคัดกรองคร่าว ๆ ไม่ใช่การวินิจฉัย ตารางปกติไม่ได้แปลว่าตาปลอดโรค และตารางผิดปกติก็ยังบอกไม่ได้ว่าเป็นโรคอะไร ต้องให้จักษุแพทย์ตรวจด้วยเครื่องมือจริง

ต้อกระจกทำให้ภาพขุ่นเหมือนมองผ่านกระจกฝ้า แสงจ้าหรือไฟรถสวนทำให้แสบตามากขึ้น และสีซีดลง จอประสาทตาเสื่อมตามวัยมักทำให้ตรงกลางภาพมัวหรือเบี้ยว ขณะที่ภาพขอบยังเห็นอยู่ ส่วนต้อหินมักไม่มีอาการจนกว่าลานสายตาจะแคบลงมาก ผู้ป่วยหลายคนเพิ่งรู้ว่าเสียไปแล้วเมื่อเดินชนของด้านข้าง

เบาหวานขึ้นจอประสาทตาอาจไม่มีอาการเลยในช่วงแรก มีจุดดำลอยหรือภาพขุ่นเมื่อมีเลือดออกในลูกตา ผู้ป่วยเบาหวานทุกคนควรตรวจจอประสาทตาตามที่แพทย์นัดแม้ตายังเห็นดี การเลื่อนนัดตาเพราะ มองเห็นยังโอเค เป็นความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

การมองเห็นลดลงรวดเร็วภายในชั่วโมงถึงวัน มีม่านบัง แสงวาบ จุดดำลอยเพิ่มพรวด ปวดตารุนแรงร่วมกับตาแดง คลื่นไส้ เห็นรัศมีรอบดวงไฟ หรือภาพซ้อนที่เกิดทันทีร่วมกับอ่อนแรงหรือพูดไม่ชัด เป็นสัญญาณที่ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที บางอาการเกี่ยวกับจอประสาทตาหลุดลอก ต้อหินมุมปิดเฉียบพลัน หรือโรคหลอดเลือดสมอง

ผู้ที่ตามัวลงช้า ๆ ภายในหลายเดือนก็ควรพบจักษุแพทย์ เพียงแต่ไม่ต้องไปห้องฉุกเฉิน ปัญหาคือหลายครอบครัวคิดว่าเป็นเรื่องปกติของวัยแล้วปล่อยไว้จนส่วนที่เสียไปแล้วกู้ไม่กลับ

สายตาเลือนรางหมายถึงสภาพที่สายตาลดลงจนส่งผลต่อการใช้ชีวิต แม้ใส่แว่นหรือรักษาเต็มที่แล้ว บริการสายตาเลือนรางจะประเมินว่าเหลือการมองเห็นเท่าไร แล้วแนะนำอุปกรณ์ช่วยมอง เช่น แว่นขยายชนิดต่าง ๆ กล้องส่องไกลมือถือ หรืออุปกรณ์ขยายภาพ รวมถึงฝึกการใช้และปรับแสงที่บ้าน

ไม่ใช่ทุกโรงพยาบาลมีคลินิกนี้ ให้โทรสอบถามแผนกจักษุของโรงพยาบาลรัฐหรือโรงเรียนแพทย์ใกล้บ้านว่ามีบริการหรือส่งต่อได้ที่ไหน บางจังหวัดมีหน่วยงานหรือมูลนิธิสำหรับผู้พิการทางการมองเห็น สอบถามที่ศูนย์บริการของ พม. หรือสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดได้ว่าสิทธิประโยชน์เป็นอย่างไร ข้อมูลและสิทธิอาจเปลี่ยน ควรตรวจสอบกับแหล่งโดยตรงก่อน

ถามว่าปัญหาเกิดตอนอ่านอะไร ใกล้แค่ไหน แสงอย่างไร ตาข้างไหนเห็นดีกว่า ถ้าเปลี่ยนจากแว่นขยายมือถือเป็นแบบมีไฟหรือวางขาตั้งแล้วดีขึ้นชัดเจน แสดงว่าปัญหาคือท่าและแสง ถ้าเปลี่ยนแล้วไม่ต่างเลย อย่าซื้ออันที่สี่ห้า ให้พบแพทย์

ผู้ที่มือสั่นหรือข้อเสื่อม แบบขาตั้งหรือแบบห้อยคอวางบนหนังสือได้เสถียรกว่าแบบมือถือ ส่วนรายละเอียดการเลือกตามงานอ่านดูในบทความที่เกี่ยวข้อง