ความเชื่อที่พบบ่อยในครอบครัวไทยคือเมื่อผู้สูงอายุเดินช้าลงหรือลุกนั่งลำบากขึ้น มักถูกมองว่าเป็นเรื่องธรรมดาของวัยที่ต้องยอมรับ ทั้งที่ในความเป็นจริงมีทั้งส่วนที่เป็นความเสื่อมตามวัยและส่วนที่เป็นปัจจัยที่แก้ไขได้ปะปนกันอยู่ การด่วนสรุปว่าเป็นเรื่องของอายุอย่างเดียวอาจทำให้พลาดโอกาสแก้ไขสาเหตุที่รักษาได้ตั้งแต่ต้น

ความเสื่อมของมวลกล้ามเนื้อตามวัยตามธรรมชาติ หรือภาวะซาร์โคพีเนีย (sarcopenia) เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปตั้งแต่วัยกลางคน แต่ความอ่อนแรงที่เกิดเร็วผิดปกติภายในไม่กี่สัปดาห์หรือไม่กี่เดือน มักมีปัจจัยอื่นเข้ามาเกี่ยวข้อง เช่น การนอนโรงพยาบาลแล้วเคลื่อนไหวน้อยลงต่อเนื่อง ผลข้างเคียงจากยาบางกลุ่มโดยเฉพาะเมื่อมีการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือภาวะขาดสารอาหารและวิตามินดีที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุที่ออกแดดน้อย

ปัจจัยที่มักแก้ไขได้เมื่อพบตั้งแต่ต้น ได้แก่ การเคลื่อนไหวน้อยลงจากการอยู่นิ่งเป็นเวลานาน ภาวะขาดสารอาหารหรือโปรตีนไม่พอ การขาดวิตามินดี และผลข้างเคียงของยาบางกลุ่ม เช่น ยาที่ทำให้ง่วงซึมหรือกล้ามเนื้ออ่อนแรงเป็นผลข้างเคียง ซึ่งการทบทวนรายการยาทั้งหมดกับแพทย์หรือเภสัชกรเป็นขั้นตอนที่ควรทำเป็นอันดับต้น ๆ เมื่อพบว่าอ่อนแรงเร็วผิดปกติ

ปัจจัยที่ต้องให้แพทย์ประเมินเพิ่มเติมก่อนวางแผนฟื้นฟู ได้แก่ โรคทางต่อมไทรอยด์ โรคทางระบบประสาท ภาวะโลหิตจาง โรคหัวใจหรือปอดที่ทำให้เหนื่อยง่ายจนไม่มีแรงเดิน และภาวะซึมเศร้าที่บางครั้งแสดงออกเป็นความเหนื่อยล้าทางกายมากกว่าอารมณ์เศร้าชัดเจน ซึ่งเป็นตัวอย่างของอาการแสดงไม่ตรงแบบที่พบได้บ่อยในผู้สูงอายุ บทความนี้ไม่สามารถระบุสาเหตุเฉพาะบุคคลได้ การประเมินที่แม่นยำต้องอาศัยการตรวจร่างกายและอาจรวมถึงการตรวจเลือดโดยแพทย์

กำลังขาที่ลดลงส่งผลโดยตรงต่อความสามารถทำกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หรือ ADL เช่น การลุกจากเตียง การเข้าห้องน้ำ และการเดินไปมาในบ้าน เมื่อกำลังขาไม่พอรับน้ำหนักตัวขณะเปลี่ยนท่า ความเสี่ยงหกล้มจะเพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน โดยเฉพาะเวลาลุกจากที่นั่งเตี้ยหรือลุกกลางดึกไปห้องน้ำ

แพทย์หรือนักกายภาพบำบัดมักใช้การทดสอบที่เรียกว่า Timed Up and Go เพื่อประเมินความเสี่ยงหกล้ม โดยให้ผู้สูงอายุลุกจากเก้าอี้ เดินระยะสั้นประมาณสามเมตร แล้วเดินกลับมานั่งที่เดิม แล้วจับเวลาทั้งหมด การทดสอบนี้เป็นสิ่งที่ผู้เชี่ยวชาญจะเป็นผู้ทำและตีความผล ไม่ใช่สิ่งที่ครอบครัวควรทำเองแล้วสรุปผลวินิจฉัย แต่การรู้จักชื่อและวิธีการคร่าว ๆ ช่วยให้ครอบครัวเข้าใจว่าทำไมแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดถึงขอให้ผู้สูงอายุลองเดินให้ดูในห้องตรวจ

สิ่งที่ครอบครัวมักมองข้ามคือความเปลี่ยนแปลงที่ค่อย ๆ เกิดขึ้นทีละน้อยจนกลายเป็นความเคยชิน เช่น ผู้สูงอายุเริ่มเลือกนั่งเก้าอี้ที่มีที่เท้าแขนแทนเก้าอี้ตัวโปรดที่เคยนั่งเพราะลุกง่ายกว่า หรือเริ่มปฏิเสธที่จะไปงานที่ต้องเดินไกลโดยให้เหตุผลอื่นที่ไม่เกี่ยวกับขา เช่น บอกว่าไม่อยากไปเพราะคนเยอะ ทั้งที่จริง ๆ แล้วกังวลว่าจะเดินไม่ไหวหรือกลัวหกล้มต่อหน้าคนอื่น

อีกจุดที่มักถูกมองข้ามคือช่วงเวลาที่อาการแย่ลงชัดที่สุดมักเป็นช่วงเช้าหลังตื่นนอนที่ข้อต่อและกล้ามเนื้อยังไม่ได้ขยับ หรือช่วงเย็นหลังใช้งานขามาทั้งวันจนล้า ครอบครัวที่สังเกตเฉพาะตอนกลางวันอาจไม่เห็นความอ่อนแรงที่ชัดเจนที่สุดเลย การถามผู้สูงอายุตรง ๆ ว่าช่วงไหนของวันที่รู้สึกขาไม่มีแรงที่สุดจึงช่วยให้เห็นภาพจริงมากกว่าการสังเกตเพียงผิวเผิน

การออกกำลังกายแบบมีแรงต้าน เช่น การลุกนั่งจากเก้าอี้ซ้ำ ๆ หรือการยืนเขย่งปลายเท้า เป็นวิธีที่มีหลักฐานสนับสนุนว่าช่วยชะลอการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อในผู้สูงอายุได้ แต่ต้องเริ่มในปริมาณที่เหมาะกับความสามารถปัจจุบันของแต่ละคน ไม่ใช่สูตรเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่มีภาวะเปราะบาง (frailty) คือร่างกายที่สำรองพลังงานและความสามารถฟื้นตัวลดลง ควรให้นักกายภาพบำบัดหรือแพทย์ประเมินก่อนเริ่มโปรแกรมออกกำลังกายที่หนักขึ้น

การหลีกเลี่ยงการเคลื่อนไหวเพราะกลัวหกล้มเป็นกับดักที่พบบ่อย เพราะยิ่งเคลื่อนไหวน้อยลง กล้ามเนื้อยิ่งอ่อนแรงเร็วขึ้น กลายเป็นวงจรที่ทำให้ความเสี่ยงหกล้มเพิ่มขึ้นแทนที่จะลดลง แนวทางที่สมดุลกว่าคือการเคลื่อนไหวในสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยกว่า เช่น มีราวจับหรือมีคนอยู่ใกล้ ๆ แทนการหยุดเคลื่อนไหวไปเลย