การนั่งหรือนอนติดต่อกันเป็นเวลานานทำให้ความสามารถลุกเดินหายไปเร็วกว่าที่คิด เพราะร่างกายไม่ได้ฝึกการทรงตัวและกำลังกล้ามเนื้อในแต่ละวัน สิ่งนี้เชื่อมโยงกับสิ่งที่วงการเวชศาสตร์ผู้สูงอายุเรียกว่า ADL หรือกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน ได้แก่ การลุกจากเตียง การเดิน การเข้าห้องน้ำ และการแต่งตัว หากส่วนใดส่วนหนึ่งของ ADL หายไปเพราะไม่ได้ใช้งาน ส่วนอื่นมักตามมาเป็นลูกโซ่ในเวลาไม่นาน

สิ่งที่ครอบครัวส่วนใหญ่มักเข้าใจผิดคือคิดว่าการช่วยทำแทนคือความใส่ใจ แต่ในความเป็นจริงทุกครั้งที่ผู้สูงอายุขยับตัวเอง ร่างกายได้ฝึกกล้ามเนื้อ การทรงตัว และความมั่นใจไปพร้อมกัน หากผู้ดูแลรีบเข้าช่วยหรือทำแทนทุกครั้งโดยไม่จำเป็น ความสามารถส่วนนี้จะลดลงเร็วกว่าที่วัยเพียงอย่างเดียวจะทำให้เกิดขึ้น

อาการหน้ามืดหรือวูบเบาๆ ตอนลุกจากเตียงหรือเก้าอี้ในผู้สูงอายุมีชื่อทางการแพทย์ว่าความดันโลหิตตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือ orthostatic hypotension คือภาวะที่ความดันโลหิตลดลงชั่วคราวเมื่อเปลี่ยนจากท่านอนหรือนั่งเป็นยืนเร็วเกินไป ทำให้เลือดไปเลี้ยงสมองไม่ทันและเกิดอาการวิงเวียน ตาลาย หรือทรงตัวไม่อยู่ในช่วงไม่กี่วินาทีแรก

ปัจจัยที่ทำให้อาการนี้เกิดบ่อยขึ้นในผู้สูงอายุมีหลายอย่าง เช่น การดื่มน้ำน้อยกว่าที่ร่างกายต้องการ การนอนติดเตียงนานจนหลอดเลือดปรับตัวช้าลง หรือยาบางกลุ่มที่ผู้สูงอายุมักได้รับร่วมกันหลายชนิด บทความนี้ไม่สามารถบอกได้ว่ายาชนิดใดเป็นสาเหตุในแต่ละคน จึงควรพารายการยาทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนหากสงสัยว่าอาการวิงเวียนเกี่ยวข้องกับยา

จุดที่ผู้ดูแลมักพลาดง่ายที่สุดคือการดึงแขนหรือจับใต้รักแร้เพื่อฉุดให้ลุก วิธีนี้เสี่ยงทำให้ข้อไหล่ของผู้สูงอายุเคลื่อนหรือบาดเจ็บ และยังทำให้หลังของผู้ดูแลรับแรงผิดจังหวะจนปวดหลังสะสมโดยไม่รู้ตัว การพยุงที่ปลอดภัยกว่าคือยืนด้านข้างหรือด้านหน้า ให้ผู้สูงอายุใช้แรงตัวเองโน้มตัวไปข้างหน้าก่อน แล้วผู้ดูแลค่อยรับน้ำหนักจากลำตัวหรือสะโพก ไม่ใช่จากแขน

อีกจุดที่พลาดบ่อยคือการสั่งหลายคำสั่งพร้อมกัน เช่น พูดว่า ลุกเร็วๆ จับตรงนี้ เดินไปเลย ในประโยคเดียวกัน ซึ่งทำให้ผู้สูงอายุที่ต้องใช้สมาธิกับการทรงตัวเกิดความสับสนและเสียจังหวะ ควรพูดทีละคำสั่งสั้นๆ และรอให้ทำสำเร็จก่อนพูดคำสั่งถัดไป

เมื่อผู้สูงอายุเคยหกล้มมาก่อนแม้เพียงครั้งเดียว ความกลัวมักฝังลึกกว่าที่ครอบครัวคิด และผู้ดูแลเองก็มักกลัวตามไปด้วยจนเข้าช่วยเหลือทุกก้าว ผลที่ตามมาคือผู้สูงอายุขยับตัวเองน้อยลง กล้ามเนื้อขาที่ใช้พยุงการทรงตัวอ่อนแรงลง และยิ่งอ่อนแรงก็ยิ่งกลัวหกล้มมากขึ้น กลายเป็นวงจรที่วนซ้ำและถอยหลังไปเรื่อยๆ

การตัดวงจรนี้ไม่ได้เริ่มจากการบังคับให้ลุกเดินทันที แต่เริ่มจากการฟังว่าผู้สูงอายุกลัวอะไรกันแน่ เช่น กลัวพื้นลื่น กลัวไม่มีที่จับ หรือกลัวว่าจะเจ็บซ้ำที่เดิม แล้วแก้ที่ต้นเหตุความกลัวนั้นก่อน จากนั้นค่อยชวนขยับในระยะสั้นที่ทำสำเร็จได้จริง เพื่อสร้างความมั่นใจกลับคืนทีละน้อย