ความเหงาเป็นความรู้สึกส่วนตัวที่เกิดขึ้นเมื่อคุณภาพหรือปริมาณความสัมพันธ์ที่มีความหมายลดลงจากที่เคยต้องการ ผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวโดยเลือกเองและยังคงติดต่อกับเพื่อนหรือลูกหลานสม่ำเสมออาจไม่รู้สึกเหงาเลย ในขณะที่ผู้สูงอายุที่อยู่ในบ้านเดียวกับลูกหลานหลายคนแต่ไม่มีใครพูดคุยด้วยจริงจังอาจรู้สึกเหงามาก การเข้าใจความต่างนี้สำคัญ เพราะวิธีแก้ที่ใช้ได้ผลจะต่างกันไปตามสาเหตุจริง

ความเหงาก็ไม่ใช่คำเดียวกับภาวะซึมเศร้า แม้ทั้งสองเรื่องเกี่ยวข้องกันและส่งผลต่อกันได้ ความเหงาเป็นความรู้สึกเกี่ยวกับความสัมพันธ์ ส่วนภาวะซึมเศร้าเป็นภาวะสุขภาพจิตที่กระทบอารมณ์ ความคิด และร่างกายในวงกว้างกว่า ความเหงาที่ปล่อยไว้นานโดยไม่มีการเชื่อมโยงทางสังคมเพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้าได้ แต่ไม่ใช่ทุกคนที่เหงาจะซึมเศร้า และการแก้ปัญหาความเหงาอย่างเดียวอาจไม่พอสำหรับผู้ที่มีภาวะซึมเศร้าอยู่แล้ว

การเกษียณอายุพรากบทบาทและวงสังคมที่เคยได้พบทุกวันไปพร้อมกัน การสูญเสียคู่ชีวิตหรือเพื่อนสนิทลดจำนวนคนที่รู้จักกันมานานลงเรื่อย ๆ การได้ยินที่ลดลงตามวัยทำให้การสนทนากลุ่มเหนื่อยและน่าอึดอัดจนหลีกเลี่ยงไปเอง ส่วนการเดินทางลำบากหรือกลัวหกล้มก็จำกัดโอกาสออกไปพบปะคนแม้ยังอยากไป ปัจจัยเหล่านี้ซ้อนกันได้ในคนคนเดียว ทำให้ความเหงาในผู้สูงอายุมักมีหลายสาเหตุพร้อมกัน ไม่ใช่สาเหตุเดียว

อีกปัจจัยที่ครอบครัวมักมองข้ามคือความเกรงใจ ผู้สูงอายุไทยจำนวนไม่น้อยเลือกไม่พูดว่าเหงาเพราะไม่อยากเป็นภาระหรือรบกวนลูกหลานที่มีงานยุ่ง ความเงียบนี้ทำให้ครอบครัวเข้าใจผิดว่าทุกอย่างปกติดี ทั้งที่ความรู้สึกเหงาสะสมอยู่ภายในมานาน

สัญญาณที่ควรเฝ้าดูเป็นพิเศษ ได้แก่ การเลิกทำกิจกรรมที่เคยชอบโดยไม่มีเหตุผลด้านร่างกายชัดเจน การนอนกลางวันมากขึ้นจนวงจรการนอนกลางคืนเปลี่ยนไป ความอยากอาหารลดลง และการพูดถึงตัวเองในแง่ลบบ่อยขึ้น เช่น รู้สึกว่าไม่มีใครสนใจหรือไม่มีใครมาเยี่ยม สัญญาณเหล่านี้ต้องพิจารณาว่าต่างจากปกติของคนนั้นอย่างไร และเกิดขึ้นเร็วแค่ไหน เพราะการเปลี่ยนแปลงที่เกิดเร็วภายในไม่กี่สัปดาห์มีความหมายต่างจากความเหงาที่เป็นมานานและคงที่

ต้องระวังเป็นพิเศษเมื่ออาการทางกายที่อธิบายไม่ได้ปรากฏร่วมด้วย เช่น ปวดเมื่อยทั่วตัว แน่นหน้าอกเล็กน้อย หรือเบื่ออาหารต่อเนื่อง เพราะภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุมักแสดงออกเป็นอาการทางกายมากกว่าคำว่า 'เศร้า' ซึ่งเป็นอาการแสดงไม่ตรงแบบที่พบได้บ่อยในกลุ่มผู้สูงอายุ และอาจทำให้ครอบครัวเข้าใจผิดว่าเป็นแค่โรคทางกายเท่านั้น

ปัญหาที่มักถูกมองข้ามคือการได้ยินลดลงตามวัยหรือ presbycusis ซึ่งทำให้การฟังบทสนทนากลุ่มต้องใช้ความพยายามมากจนเหนื่อยและเลือกเงียบหรือหลีกเลี่ยงแทน คนรอบข้างอาจเข้าใจผิดว่าท่านไม่อยากคุยหรือหงุดหงิดง่าย ทั้งที่จริงคือฟังไม่ชัดและอายที่จะถามซ้ำ การตรวจการได้ยินและใช้เครื่องช่วยฟังที่เหมาะสมจึงบางครั้งช่วยลดความเหงาได้มากกว่าการชวนไปงานสังคมเพิ่มขึ้น

ยาบางกลุ่มที่ผู้สูงอายุใช้อยู่ เช่น ยานอนหลับหรือยาที่ทำให้ง่วงซึม อาจทำให้ไม่อยากเข้าสังคมหรือรู้สึกเฉื่อยชาโดยไม่รู้ตัว หากสังเกตว่าความเหงาหรือการถอยห่างจากคนอื่นเริ่มพร้อมกับการเริ่มยาใหม่ ควรนำรายการยาทั้งหมดไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนร่วมกัน แทนการสรุปว่าเป็นเรื่องอารมณ์เพียงอย่างเดียว