ครอบครัวมักมองว่าความเหงาเกิดจากการไม่มีคนคุยด้วยเท่านั้น แต่ในความเป็นจริงมีหลายปัจจัยซ้อนกันอยู่ การได้ยินเสื่อมตามวัยหรือ presbycusis ทำให้ฟังบทสนทนากลุ่มไม่ทัน จึงค่อย ๆ เลิกพูดและถอยออกจากวงสนทนาโดยที่คนรอบข้างไม่รู้ตัวว่าเป็นเพราะฟังไม่ชัด ไม่ใช่เพราะไม่อยากคุย

อีกปัจจัยคือความกลัวหกล้มที่ทำให้ผู้สูงอายุลดการออกจากบ้านเอง แม้ร่างกายยังเดินได้อยู่ รวมถึงการสูญเสียคู่ชีวิต เพื่อนวัยเดียวกัน หรือบทบาทเดิมหลังเกษียณ ทำให้รู้สึกไร้จุดหมายในแต่ละวัน และในบ้านไทยหลายหลังที่ลูกหลานต้องออกไปทำงานทั้งวัน ผู้สูงอายุอาจอยู่คนเดียวติดต่อกันหลายชั่วโมงโดยไม่มีใครแวะมาคุยด้วยเลย

สิ่งที่ผู้ดูแลมักมองข้ามคือความเกรงใจ ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่กล้าขอให้ลูกหลานพาไปไหนเพราะกลัวเป็นภาระ จึงเลือกเงียบและอยู่บ้านแทนที่จะบอกว่าอยากออกไปข้างนอก ครอบครัวจึงต้องเป็นฝ่ายเปิดโอกาสและชวนก่อน ไม่ใช่รอให้ผู้สูงอายุร้องขอเอง

ความเหงาที่พบเป็นครั้งคราว เช่น รู้สึกอยากมีคนคุยด้วยในบางวัน ยังกินได้นอนได้ตามปกติ และยังสนใจสิ่งรอบตัวอยู่บ้าง ต่างจากภาวะซึมเศร้าที่มักมาพร้อมอาการต่อเนื่องนานกว่าสองสัปดาห์ เช่น เบื่ออาหาร นอนไม่หลับหรือนอนมากผิดปกติ ไม่สนใจสิ่งที่เคยชอบ หรือพูดถึงความรู้สึกไร้คุณค่า

ภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุมักแสดงออกไม่ตรงแบบเหมือนคนวัยหนุ่มสาว หรือที่เรียกว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ แทนที่จะบอกว่าเศร้า อาจแสดงออกเป็นอาการปวดตามตัวที่หาสาเหตุไม่เจอ อ่อนเพลียเรื้อรัง หรือหงุดหงิดง่ายขึ้น ครอบครัวจึงอาจพาไปตรวจร่างกายหลายครั้งโดยไม่พบสาเหตุ ทั้งที่รากปัญหาคือสุขภาพใจ

หากมีอาการสับสนเฉียบพลันร่วมด้วย ต้องแยกออกจากทั้งภาวะซึมเศร้าและภาวะสมองเสื่อม เพราะภาวะสับสนเฉียบพลันมักเกิดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงวัน และอาการผันผวนขึ้นลงในแต่ละช่วงเวลา ซึ่งอาจเกิดจากการติดเชื้อ ขาดน้ำ หรือผลข้างเคียงของยา และถือเป็นภาวะที่ต้องรีบพบแพทย์ ไม่ใช่ปล่อยรอดูอาการเอง

ผู้สูงอายุแต่ละคนมีความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน หรือ ADL และกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นอย่าง IADL ไม่เท่ากัน กิจกรรมคลายเหงาจึงควรเลือกตามความสามารถจริง ไม่ใช่แผนเดียวใช้กับทุกคน ผู้ที่ยังเดินคล่องอาจไปวัด ตลาดนัด หรือศูนย์ผู้สูงอายุในชุมชนได้ ส่วนผู้ที่เดินได้ในบ้านแต่ไม่สะดวกออกนอกบ้าน อาจเหมาะกับกิจกรรมที่มีเพื่อนบ้านหรือหลานแวะมาเยี่ยม ในขณะที่ผู้ที่นั่งเก้าอี้เป็นหลักอาจเหมาะกับกิจกรรมมือ เช่น ร้อยลูกปัด พับกระดาษ หรือฟังเพลงเก่าที่คุ้นเคย

สิ่งสำคัญที่สุดคือการให้ผู้สูงอายุมีส่วนร่วมในการเลือก ไม่ใช่ตัดสินใจแทนทั้งหมด เพราะกิจกรรมที่ถูกยัดเยียดมักถูกปฏิเสธหรือทำแบบขอไปที ในขณะที่กิจกรรมที่ผู้สูงอายุเลือกเองแม้จะดูเล็กน้อย เช่น รดน้ำต้นไม้หรือทำขนมง่าย ๆ กลับช่วยให้รู้สึกมีคุณค่าและควบคุมชีวิตตัวเองได้มากกว่า