ความเข้าใจผิดที่ทำให้เสียสิทธิมากที่สุดคือคิดว่าเมื่ออายุครบ 60 ปีแล้วระบบจะประมวลผลให้เองจากฐานข้อมูลทะเบียนราษฎร ความจริงคือสิทธิเกือบทั้งหมดในกลุ่มนี้เป็นสิทธิที่ต้องยื่นคำขอ ซึ่งแปลว่าถ้าไม่มีใครเดินเข้าไปที่หน่วยงาน ก็ไม่มีเรื่องเกิดขึ้นในระบบเลย

สิ่งที่ใกล้เคียงกับคำว่ามาเองที่สุดคือสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ซึ่งคนไทยที่ไม่มีสิทธิรักษาพยาบาลอื่นจะมีอยู่แล้วโดยไม่ต้องสมัครใหม่ทุกปี แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังต้องตรวจสอบว่าหน่วยบริการประจำของตัวเองยังถูกต้องหรือไม่ โดยเฉพาะคนที่เพิ่งย้ายบ้านหรือเพิ่งออกจากงานประจำ

ส่วนเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ เงินชราภาพจากประกันสังคม บำนาญจากกองทุนการออมแห่งชาติ และการกู้ยืมทุนประกอบอาชีพจากกองทุนผู้สูงอายุ ล้วนอยู่ในกลุ่มต้องยื่นเองทั้งหมด และแต่ละเรื่องอยู่คนละหน่วยงาน ใช้เอกสารคนละชุด นี่คือเหตุผลที่ควรวางลำดับก่อนเดิน แทนการไปทีละที่ตามที่นึกออก

เบี้ยยังชีพผู้สูงอายุเป็นเงินรายเดือนที่จ่ายผ่านองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น การลงทะเบียนต้องทำที่เทศบาล องค์การบริหารส่วนตำบล หรือสำนักงานเขตตามทะเบียนบ้านของผู้สูงอายุ ไม่ใช่ที่ไหนก็ได้ตามความสะดวก จุดนี้สำคัญมากสำหรับผู้สูงอายุที่ย้ายมาอยู่กับลูกคนละจังหวัดแต่ยังไม่ได้ย้ายชื่อในทะเบียนบ้าน

การลงทะเบียนมักเปิดให้ทำล่วงหน้าได้ในปีงบประมาณก่อนปีที่จะมีอายุครบ 60 ปี ซึ่งเป็นข้อได้เปรียบที่หลายคนไม่รู้ ผลของการลงทะเบียนไว้ก่อนคือเมื่อถึงเดือนถัดจากเดือนที่อายุครบ ระบบก็จ่ายได้ทันทีโดยไม่ต้องรอรอบถัดไป ส่วนคนที่เพิ่งไปลงทะเบียนหลังวันเกิดไปแล้วหลายเดือน มักต้องรอรอบการจ่ายตามที่ระเบียบกำหนด

อัตราที่จ่ายเป็นแบบขั้นบันไดตามช่วงอายุ โดยผู้สูงอายุที่อายุมากขึ้นจะได้รับต่อเดือนสูงขึ้น ตัวเลขที่พูดกันทั่วไปอยู่ในช่วงหกร้อยถึงหนึ่งพันบาทต่อเดือน อย่างไรก็ตามคุณสมบัติและอัตราในกลุ่มนี้มีการแก้ไขระเบียบมาแล้วในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา จึงควรถามเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นถึงอัตราและเงื่อนไขที่ใช้อยู่จริงในปีที่ไปลงทะเบียน

อีกเรื่องที่ทำให้เงินไม่เข้าทั้งที่ลงทะเบียนแล้ว คือบัญชีธนาคารที่แจ้งไว้ถูกปิดหรือไม่มีความเคลื่อนไหวจนถูกระงับ และการย้ายทะเบียนบ้านข้ามท้องถิ่นโดยไม่แจ้งเรื่องใหม่ ผู้สูงอายุที่ย้ายตามลูกไปอยู่ต่างจังหวัดควรถือว่าการแจ้งย้ายสิทธิเป็นงานที่ต้องทำคู่กับการย้ายทะเบียนบ้านเสมอ

คนวัยใกล้ 60 จำนวนมากใช้สิทธิประกันสังคมมาตลอดชีวิตการทำงาน พอลาออกหรือเกษียณ ความเป็นผู้ประกันตนจะสิ้นสุดลงตามเงื่อนไขของกฎหมาย และสิทธิรักษาพยาบาลจะไม่ได้อยู่กับประกันสังคมอีกต่อไป ช่วงรอยต่อนี้เป็นจุดที่คนเจ็บป่วยแล้วไปโรงพยาบาลแล้วพบว่าสิทธิไม่ตรงกับที่เข้าใจ

สิ่งที่ควรทำคือตรวจสอบสิทธิของตัวเองกับสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติผ่านสายด่วน 1330 หรือช่องทางออนไลน์ของ สปสช. แล้วยืนยันว่าหน่วยบริการประจำที่ผูกไว้เป็นโรงพยาบาลหรือคลินิกที่เดินทางไปได้จริง ไม่ใช่สถานพยาบาลใกล้ที่ทำงานเดิมซึ่งตอนนี้ไกลจากบ้านมาก

สำหรับผู้ที่ยังอยากรักษาความเป็นผู้ประกันตนต่อ ยังมีทางเลือกสมัครมาตรา 39 ภายในกรอบเวลาที่กำหนดหลังออกจากงาน หรือสมัครมาตรา 40 สำหรับผู้ประกอบอาชีพอิสระ ซึ่งมีเงื่อนไขและความคุ้มครองต่างกันคนละแบบ เรื่องนี้ควรตัดสินใจภายในไม่กี่เดือนแรกหลังออกจากงาน เพราะกรอบเวลาสมัครมาตรา 39 นั้นสั้น

ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยเคยทำงานมีนายจ้างในช่วงหนึ่งของชีวิต แม้จะเป็นเพียงไม่กี่ปีในวัยหนุ่มสาว เงินสมทบกรณีชราภาพที่ส่งไว้ในช่วงนั้นไม่ได้หายไปไหน แต่จะได้รับก็ต่อเมื่อยื่นคำขอกับสำนักงานประกันสังคมเมื่อเข้าเงื่อนไข ซึ่งโดยหลักคือมีอายุครบ 55 ปีบริบูรณ์และความเป็นผู้ประกันตนสิ้นสุดลงแล้ว

จำนวนที่ได้รับขึ้นอยู่กับระยะเวลาส่งเงินสมทบ ผู้ที่ส่งครบตามเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดจะได้รับเป็นเงินบำนาญรายเดือนตลอดชีวิต ส่วนผู้ที่ส่งไม่ถึงเกณฑ์จะได้รับเป็นเงินบำเหน็จก้อนเดียว การยื่นคำขอมีกรอบเวลาตามกฎหมายของตัวเอง จึงไม่ควรปล่อยทิ้งไว้ ควรโทรถามสายด่วนประกันสังคม 1506 เพื่อตรวจประวัติของตัวเองก่อน

อีกกองทุนที่มักถูกลืมคือกองทุนการออมแห่งชาติ ซึ่งเปิดให้ผู้ประกอบอาชีพอิสระออมเพื่อรับบำนาญเมื่ออายุครบ 60 ปี ผู้ที่เคยสมัครไว้ตอนมีการรณรงค์ในชุมชนแล้วลืมไป ควรตรวจสถานะสมาชิกและยอดเงินของตัวเองกับกองทุน เพราะสิทธิรับบำนาญก็ต้องยื่นขอเช่นกัน ไม่ได้โอนมาเองเมื่อถึงวันเกิดปีที่ 60

นอกจากเบี้ยยังชีพและเงินชราภาพ ยังมีสิทธิอีกหลายอย่างที่เปิดให้ผู้สูงอายุแต่ต้องขอเป็นรายกรณี เช่น การกู้ยืมเงินทุนประกอบอาชีพจากกองทุนผู้สูงอายุที่ดูแลโดยกรมกิจการผู้สูงอายุ การขอความช่วยเหลือปรับสภาพบ้านให้เหมาะกับผู้สูงอายุผ่านหน่วยงานในพื้นที่ และการช่วยเหลือผู้สูงอายุที่ประสบปัญหาความเดือดร้อนเฉพาะหน้า

ผู้สูงอายุที่ยังเดินทางเองได้มักได้ประโยชน์จากส่วนลดค่าโดยสารสาธารณะหลายประเภท แต่เงื่อนไข ช่วงเวลา และวิธีแสดงสิทธิต่างกันไปตามผู้ให้บริการแต่ละราย บางกรณีใช้บัตรประชาชนแสดงอายุได้เลย บางกรณีต้องทำบัตรเฉพาะก่อน ควรสอบถามผู้ให้บริการนั้นโดยตรงแทนการเชื่อข้อมูลที่ส่งต่อกันมา

สิทธิที่ยังมาไม่ถึงตอน 60 แต่ควรรู้ไว้ล่วงหน้าคือการยกเว้นเงินได้สำหรับผู้มีอายุตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป ซึ่งกรมสรรพากรกำหนดให้ยกเว้นเงินได้ในวงเงิน 190,000 บาท ตามเงื่อนไขที่กำหนด ผู้สูงอายุที่ยังมีรายได้จากงานหรือค่าเช่าควรวางแผนเรื่องนี้ล่วงหน้า และตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดที่เว็บไซต์ของกรมสรรพากรที่ www.rd.go.th หรือสายด่วน 1161

สุดท้ายคือสิทธิที่ครอบครัวจะใช้ในวันที่ผู้สูงอายุจากไป ได้แก่ เงินสงเคราะห์ในการจัดการศพผู้สูงอายุตามประเพณีของกรมกิจการผู้สูงอายุ ซึ่งมีกรอบเวลายื่นของตัวเอง การรู้ไว้ล่วงหน้าไม่ใช่เรื่องอัปมงคล แต่คือการไม่ทิ้งภาระให้คนข้างหลังต้องค้นหาข้อมูลในวันที่เหนื่อยที่สุด