ครอบครัวจำนวนมากนึกถึงการทอดทิ้งในภาพของการพาผู้สูงอายุไปทิ้งไว้ที่วัดหรือสถานที่ใดที่หนึ่งแล้วไม่กลับมารับ ซึ่งเป็นภาพที่ชัดเจนที่สุดแต่ไม่ใช่รูปแบบเดียว ในความเป็นจริงการทอดทิ้งเกิดขึ้นได้หลายลักษณะ เช่น การปล่อยให้อยู่บ้านคนเดียวเป็นเวลานานโดยไม่มีคนดูแลด้านอาหารและยา การไม่พาไปพบแพทย์ตามนัดทั้งที่รู้ว่าจำเป็น การไม่ให้เงินค่าใช้จ่ายประจำวันทั้งที่มีความสามารถ หรือการตัดขาดการติดต่อทางโทรศัพท์และการเยี่ยมเยียนโดยไม่มีเหตุผลที่เหมาะสม

จุดที่มักถูกมองข้ามคือการทอดทิ้งด้านอารมณ์และสังคม เช่น การไม่พาผู้สูงอายุไปร่วมกิจกรรมครอบครัว การพูดในลักษณะที่ทำให้รู้สึกไร้ค่า หรือการปล่อยให้อยู่ในความโดดเดี่ยวเป็นเวลานาน แม้จะไม่ส่งผลกระทบทางร่างกายทันที แต่ก็เป็นรูปแบบของการละเลยที่หน่วยงานด้านสวัสดิการผู้สูงอายุให้ความสำคัญเช่นกัน เพราะกระทบต่อคุณภาพชีวิตและสุขภาพใจในระยะยาว

ความเกรงใจและความอายเป็นอุปสรรคใหญ่ที่ทำให้ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่กล้าขอความช่วยเหลือ แม้จะรู้สึกว่าตนเองถูกละเลยอยู่ ครอบครัวไทยจำนวนมากยังมองว่าเรื่องความสัมพันธ์ในบ้านเป็นเรื่องที่ต้อง “จัดการกันเอง” และไม่อยากให้คนนอกรู้ ทำให้ปล่อยสถานการณ์เรื้อรังต่อเนื่องหลายเดือนหรือหลายปีก่อนที่จะมีใครแจ้งหน่วยงาน

ในทางปฏิบัติ สิทธิของผู้สูงอายุในการได้รับการดูแลอย่างเหมาะสมเป็นเรื่องที่หน่วยงานรัฐมีบทบาทเข้ามาเกี่ยวข้องได้ โดยเฉพาะเมื่อความปลอดภัยหรือคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุตกอยู่ในความเสี่ยง การขอความช่วยเหลือไม่ได้หมายความว่าเป็นการฟ้องร้องหรือทำลายความสัมพันธ์ในครอบครัวเสมอไป หลายกรณีหน่วยงานจะเริ่มจากการให้คำปรึกษาและประสานงานกับครอบครัวก่อน ไม่ใช่การเข้าแทรกแซงทันที

ครอบครัวบางส่วนสรุปเอาว่าเมื่อผู้สูงอายุความจำเริ่มถดถอยหรือเดินช้าลง เท่ากับต้องให้คนอื่นตัดสินใจแทนทุกเรื่อง รวมถึงเรื่องการขอความช่วยเหลือหรือการแจ้งความ ทั้งที่ในความเป็นจริงความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน หรือ ADL เช่น กินอาหาร อาบน้ำ แต่งตัว กับความสามารถในการตัดสินใจเรื่องสำคัญของชีวิตเป็นคนละเรื่องกัน ผู้สูงอายุที่เริ่มต้องพึ่งพาผู้อื่นในกิจวัตรบางอย่างจำนวนมากยังมีความสามารถตัดสินใจเรื่องความปลอดภัยของตนเองได้ดี และมีสิทธิร้องขอความช่วยเหลือด้วยตนเอง

ในทางกลับกัน บางครั้งหน่วยงานหรือญาติที่พบเห็นก็ลังเลจะช่วยเพราะตีความว่าผู้สูงอายุ “ไม่ยินยอม” หรือ “ไม่อยากมีเรื่อง” ทั้งที่ความลังเลนั้นอาจมาจากความกลัวการถูกแก้แค้นหรือความไม่มั่นใจในกระบวนการมากกว่าการปฏิเสธความช่วยเหลือจริง ๆ การพูดคุยอย่างตรงไปตรงมาและให้เวลาผู้สูงอายุอธิบายความกังวลของตัวเองจึงสำคัญกว่าการรีบสรุปว่าเจ้าตัวไม่ต้องการความช่วยเหลือ

จุดพลาดที่พบบ่อยมากคือการโทรแจ้งหน่วยงานด้วยความรู้สึกเดือดร้อนโดยไม่มีข้อมูลที่ชัดเจนอยู่ในมือ ทำให้เจ้าหน้าที่ประเมินสถานการณ์ได้ยากและอาจต้องขอข้อมูลเพิ่มเติมหลายรอบ ซึ่งทำให้ผู้แจ้งรู้สึกท้อและเลิกติดตามเรื่องไปกลางคัน การเตรียมข้อมูลให้พร้อมตั้งแต่ต้นจึงช่วยให้กระบวนการเดินหน้าเร็วขึ้นมาก

ข้อมูลที่ควรบันทึกไว้ ได้แก่ วันและเวลาที่เกิดเหตุการณ์แต่ละครั้ง ลักษณะของเหตุการณ์ ผลกระทบที่เกิดขึ้นจริงต่อชีวิตประจำวัน เช่น ขาดยากี่วัน ไม่มีเงินซื้ออาหารกี่ครั้ง และหากมีพยานที่เห็นเหตุการณ์ควรจดชื่อและช่องทางติดต่อไว้ด้วย เอกสารประจำตัวของผู้สูงอายุ เช่น บัตรประชาชนและสมุดประจำตัวผู้ป่วยหากมี ก็ควรเตรียมสำเนาไว้ล่วงหน้าเพื่อความสะดวกเมื่อต้องยื่นเรื่อง

หลายครอบครัวเสียเวลาไปมากเพราะไม่รู้ว่าเรื่องของตนควรเริ่มจากหน่วยงานใด บางคนโทรไปหลายที่แล้วถูกส่งต่อไปมาจนหมดกำลังใจ ในภาพรวม เรื่องสิทธิและสวัสดิการของผู้สูงอายุ รวมถึงกรณีถูกทอดทิ้งหรือถูกละเลย จะเชื่อมโยงกับกรมกิจการผู้สูงอายุในฐานะหน่วยงานหลักด้านสวัสดิการผู้สูงอายุ ส่วนเรื่องสิทธิการรักษาพยาบาลที่ถูกละเลยหรือเข้าไม่ถึงบริการ เชื่อมโยงกับสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติหรือสปสช. โดยตรง

เงื่อนไข ขั้นตอน และช่องทางติดต่อของแต่ละหน่วยงานอาจมีการปรับปรุงเป็นระยะ จึงควรตรวจสอบข้อมูลล่าสุดจากหน่วยงานก่อนดำเนินการจริงเสมอ แทนที่จะอ้างอิงจากข้อมูลที่เคยได้ยินมานานแล้วหรือจากคนรู้จักที่เคยใช้สิทธิในอดีต เพราะเงื่อนไขบางอย่างเปลี่ยนแปลงได้ตามช่วงเวลา