คนที่เพิ่งรู้จัก กอช. ตอนอายุ 50 กว่ามักถามคำถามแรกว่าควรส่งเดือนละเท่าไร ทั้งที่ตัวแปรที่ตัดสินผลลัพธ์มากกว่าคือจำนวนปีที่เหลือ เพราะระบบบำนาญทุกระบบอาศัยเวลาในการทบต้นผลตอบแทนและสะสมเงินสมทบจากรัฐทีละปี คนที่มีเวลาสามสิบปีกับคนที่มีเวลาเจ็ดปีจึงได้ผลลัพธ์ต่างกันมาก แม้จะส่งเงินเท่ากันทุกเดือนก็ตาม

การมองความจริงข้อนี้ตั้งแต่ต้นไม่ได้แปลว่าไม่ควรสมัคร แต่ช่วยให้ตั้งความคาดหวังถูก คนที่เข้าใจว่าเงินก้อนนี้จะเป็นรายได้เสริมเล็ก ๆ ที่มาเติมเบี้ยยังชีพ จะวางแผนได้ดีกว่าคนที่เข้าใจว่าจะได้บำนาญก้อนใหญ่พอเลี้ยงตัวเองทั้งเดือน ความเข้าใจผิดข้อหลังนี้เองที่ทำให้บางครอบครัวหยุดเก็บเงินทางอื่นไปเลย เพราะคิดว่ามี กอช. แล้วเพียงพอ

ในทางปฏิบัติ ควรนับเวลาที่เหลือเป็นจำนวนปีให้ชัดก่อนตัดสินใจ เช่น ถ้าตอนนี้อายุ 54 ปี ก็เหลือประมาณหกปีที่จะได้เงินสมทบจากรัฐ แล้วนำตัวเลขนี้ไปคุยกับเจ้าหน้าที่ว่าถ้าส่งตามกำลังที่ส่งไหวจริง จะได้ยอดประมาณเท่าไรเมื่ออายุ 60 ตัวเลขที่ได้จากการคำนวณจริงจะช่วยตัดสินใจได้ดีกว่าการคาดเดา

หลักการที่ กอช. ใช้คือรัฐจะสมทบเงินให้เป็นสัดส่วนของเงินที่สมาชิกส่งเข้ามา โดยกลุ่มอายุมากจะได้สัดส่วนสูงกว่ากลุ่มอายุน้อย เหตุผลคือคนที่เหลือเวลาออมน้อยต้องการแรงหนุนมากกว่า แต่ทุกช่วงอายุมีเพดานจำนวนเงินสมทบสูงสุดต่อปีกำกับไว้ ดังนั้นการส่งเงินมากเกินเพดานในปีเดียวจะไม่ทำให้ได้เงินสมทบเพิ่มตามสัดส่วนนั้นอีก

ผลในทางปฏิบัติคือ การส่งเงินให้ครบเพดานที่ได้รับสมทบทุกปีติดต่อกัน มักคุ้มกว่าการทุ่มเงินก้อนใหญ่ครั้งเดียวแล้วเว้นไปหลายปี คนที่มีรายได้ไม่แน่นอนควรถามเจ้าหน้าที่ให้ชัดว่าเพดานที่ได้รับสมทบของช่วงอายุตนเองในปีนี้คือเท่าไร แล้ววางแผนส่งให้ถึงจุดนั้นเป็นอันดับแรกก่อนจะคิดส่งเพิ่ม

อัตราส่วนสมทบและเพดานต่อปีเป็นข้อมูลที่ทางราชการปรับเปลี่ยนได้ ไม่ควรยึดตัวเลขจากโปสเตอร์เก่าในที่ว่าการอำเภอหรือจากบทความที่เผยแพร่เมื่อหลายปีก่อน วิธีที่ปลอดภัยคือโทรสายด่วน กอช. หมายเลข 02-049-9000 หรือทักไลน์ทางการของ กอช. แล้วถามยอดที่ใช้อยู่ ณ ปีนี้ พร้อมจดวันที่ที่ได้รับคำตอบไว้

จุดที่คนสมัครช้าควรเข้าใจมากที่สุดคือ เมื่ออายุครบ 60 ปี กอช. จะคำนวณว่าเงินในบัญชีของสมาชิกแปลงเป็นเงินรายเดือนได้เท่าไร ถ้ายอดที่คำนวณได้ถึงเกณฑ์ที่กำหนด สมาชิกจะได้รับเป็นบำนาญรายเดือนไปตลอดชีวิต แต่ถ้ายอดยังไม่ถึงเกณฑ์ สมาชิกจะได้รับเป็นเงินดำรงชีพซึ่งทยอยจ่ายเป็นรายเดือนจนกว่าเงินในบัญชีจะหมด แล้วจึงหยุดจ่าย

ความต่างนี้สำคัญกับการวางแผนระยะยาวมาก เพราะคนที่คิดว่าจะมีเงินเข้าทุกเดือนไปจนเสียชีวิต แต่จริง ๆ แล้วได้เป็นเงินดำรงชีพที่จ่ายหมดภายในไม่กี่ปี อาจวางแผนค่าใช้จ่ายช่วงอายุ 70 ปีขึ้นไปผิดไปทั้งหมด ทั้งที่เป็นช่วงที่ค่ารักษาพยาบาลและค่าคนช่วยดูแลมักสูงขึ้น ไม่ใช่ลดลง

เกณฑ์การคำนวณและจำนวนเงินขั้นต่ำต่อเดือนเป็นเรื่องที่ปรับได้ตามระเบียบของกองทุน จึงควรขอให้เจ้าหน้าที่คำนวณจากยอดจริงของตัวเองและอธิบายว่าผลที่ได้จะเป็นแบบใด อย่าเทียบจากยอดของเพื่อนบ้านที่เริ่มออมคนละปีและส่งเงินคนละจำนวน

ข้อมูลของ กอช. ระบุว่าผู้ที่อยู่ในระบบซึ่งรัฐหรือนายจ้างจ่ายเงินสมทบเพื่อให้ได้บำเหน็จบำนาญอยู่แล้ว เช่น สมาชิกกองทุนบำเหน็จบำนาญข้าราชการ ผู้ประกันตนมาตรา 33 มาตรา 39 และผู้ประกันตนมาตรา 40 ในทางเลือกที่ 2 และ 3 รวมถึงผู้ที่มีกองทุนสำรองเลี้ยงชีพ จะสมัครไม่ได้เพราะถือว่าซ้ำซ้อน ส่วนผู้ประกันตนมาตรา 40 ทางเลือกที่ 1 สมัครได้ เพราะทางเลือกนั้นรัฐไม่ได้จ่ายสมทบเพื่อบำเหน็จบำนาญ

ความสับสนที่พบบ่อยในวัย 45-60 คือคนที่เคยทำงานประจำแล้วลาออกมาค้าขาย มักจำไม่ได้ว่าตอนนี้ตัวเองอยู่มาตราไหนของประกันสังคม หรือเคยสมัครมาตรา 40 ไว้ทางเลือกใด การเดาเอาเองแล้วไปสมัครจะทำให้เสียเวลาเดินทางไปกลับ ทางที่เร็วกว่าคือตรวจสถานะกับสำนักงานประกันสังคมให้ชัดก่อน แล้วค่อยไปยื่นสมัคร

อีกกรณีที่ควรรู้คือ ถ้าสมัครเป็นสมาชิกแล้วต่อมากลับไปทำงานประจำที่นายจ้างจ่ายสมทบให้ ยังส่งเงินออมกับ กอช. ต่อได้โดยไม่ต้องลาออกจากการเป็นสมาชิก เพียงแต่ช่วงที่ทำงานประจำนั้นจะไม่ได้รับเงินสมทบจากรัฐ และเมื่อกลับมาทำอาชีพอิสระอีกครั้งก็จะได้รับสมทบตามเดิม

การออมเพื่อวัยเกษียณไม่ควรเป็นสิ่งแรกที่ทำเสมอไป สำหรับคนวัย 45-60 ที่ยังมีหนี้บัตรเครดิต หนี้นอกระบบ หรือหนี้ที่ดอกเบี้ยสูงกว่าผลตอบแทนที่คาดหวังจากการออม การลดหนี้ก้อนนั้นก่อนมักให้ผลดีกว่าในทางตัวเลข และยังลดความเครียดที่ส่งผลต่อสุขภาพในระยะยาวด้วย

ลำดับที่มักใช้ได้กับบ้านส่วนใหญ่คือ เคลียร์หนี้ดอกเบี้ยสูงและทำให้มีเงินสำรองฉุกเฉินพอสำหรับค่าใช้จ่ายจำเป็นหลายเดือนก่อน จากนั้นจึงตรวจว่าสิทธิรักษาพยาบาลของตัวเองยังใช้ได้จริงที่หน่วยบริการใด แล้วค่อยกันเงินส่วนที่เหลือมาออมระยะยาว การทำสลับลำดับมักจบลงด้วยการต้องถอนเงินออมออกมาใช้ก่อนกำหนด

สิ่งที่ครอบครัวมักลืมนับในงบคือรายจ่ายที่จะโผล่มาในอีกสิบปีข้างหน้า เช่น ค่าปรับบ้านให้เดินได้ปลอดภัย ค่าเดินทางไปโรงพยาบาลที่ถี่ขึ้น ค่าแว่นและเครื่องช่วยฟัง และค่าจ้างคนช่วยดูแลเป็นครั้งคราว รายการเหล่านี้ควรอยู่ในแผนตั้งแต่วันนี้ ไม่ใช่ค่อยคิดตอนที่จำเป็นต้องจ่ายแล้ว