คำถามแรกของคนวัยนี้มักเป็นว่าสายไปแล้วหรือยัง คำตอบคือมาตรา 40 กำหนดให้ผู้สมัครมีอายุตั้งแต่ 15 ปีบริบูรณ์ถึง 65 ปีบริบูรณ์ ดังนั้นคนอายุ 52 หรือ 58 ยังอยู่ในกรอบ ส่วนคนที่อายุเกิน 65 แล้วจะสมัครใหม่ไม่ได้ จุดนี้ต่างจากความเชื่อที่ว่าประกันสังคมรับเฉพาะคนหนุ่มสาว

เงื่อนไขอีกข้อคือผู้สมัครต้องไม่เป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 หรือมาตรา 39 อยู่ในขณะนั้น และไม่เป็นข้าราชการหรือผู้ที่มีสิทธิตามระบบอื่นที่กฎหมายกำหนดไว้ ผู้ที่ยังมีนายจ้างจึงยังสมัครมาตรา 40 ไม่ได้ ต้องรอให้สถานะการทำงานเปลี่ยนก่อน

สิ่งที่ควรระวังคือเวลาที่เหลือ ยิ่งสมัครตอนอายุมาก จำนวนเดือนที่จ่ายเงินสมทบสะสมก่อนถึงวัยรับสิทธิชราภาพก็ยิ่งสั้น ผลคือเงินก้อนที่จะได้รับเมื่ออายุครบ 60 ปีจะน้อยกว่าคนที่เริ่มเร็ว จึงควรมองมาตรา 40 ในวัยนี้เป็นหลักประกันช่วงเจ็บป่วยและหลักประกันให้ครอบครัวเป็นหลัก มากกว่าการหวังเงินก้อนใหญ่ตอนเกษียณ

คนจำนวนไม่น้อยเคยสมัครไว้ช่วงที่มีการรณรงค์ในชุมชนแล้วขาดส่ง ทำให้เข้าใจว่าสิทธิหมดไปแล้ว ความจริงคือสถานะของแต่ละคนต่างกัน บางกรณีกลับมาส่งต่อได้ บางกรณีต้องเริ่มใหม่ ควรโทรตรวจสถานะกับสายด่วน 1506 ก่อน แทนการเดาเอง

ทางเลือกที่ 1 จ่ายเงินสมทบเดือนละ 70 บาท ให้ความคุ้มครองกรณีประสบอันตรายหรือเจ็บป่วย กรณีทุพพลภาพ และกรณีเสียชีวิต ทางเลือกที่ 2 จ่ายเดือนละ 100 บาท ได้ความคุ้มครองเช่นเดียวกันและเพิ่มกรณีชราภาพ ส่วนทางเลือกที่ 3 จ่ายเดือนละ 300 บาท ได้ครบทั้งห้ากรณีโดยเพิ่มกรณีสงเคราะห์บุตรเข้ามา

กรณีเจ็บป่วยของมาตรา 40 ไม่ใช่การจ่ายค่ารักษา แต่เป็นเงินทดแทนการขาดรายได้เมื่อต้องนอนโรงพยาบาลหรือแพทย์ให้หยุดพักรักษาตัว ตามอัตราและจำนวนวันสูงสุดที่กำหนดไว้ต่างกันในแต่ละทางเลือก จุดนี้สำคัญมากสำหรับคนที่หยุดงานหนึ่งวันแล้วรายได้หายไปหนึ่งวัน

กรณีเสียชีวิตมีเงินค่าทำศพให้ผู้จัดการศพ โดยทางเลือกที่ 1 และ 2 อยู่ที่ 25,000 บาท ส่วนทางเลือกที่ 3 อยู่ที่ 50,000 บาท ตามเงื่อนไขการส่งเงินสมทบที่ประกันสังคมกำหนด ครอบครัวที่ไม่ทราบว่าผู้สูงอายุเคยสมัครไว้ มักพลาดสิทธินี้ไปเพราะไม่ได้ยื่นภายในกรอบเวลา

ข้อจำกัดที่ต้องพูดให้ชัดคือมาตรา 40 ไม่ให้สิทธิรักษาพยาบาล ผู้ประกันตนยังต้องใช้สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติตามเดิม และไม่มีกรณีว่างงาน ใครที่คาดหวังว่าสมัครแล้วจะได้สิทธิรักษาแบบเดียวกับตอนเป็นลูกจ้างประจำ จะผิดหวังตั้งแต่ครั้งแรกที่ไปโรงพยาบาล

คนวัยนี้ที่ไม่ได้สมัครอะไรเลย ยังมีสิทธิรักษาพยาบาลผ่านหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ และเมื่ออายุครบ 60 ปีก็ยังลงทะเบียนรับเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุกับท้องถิ่นได้ตามเกณฑ์ สองเรื่องนี้ไม่ได้หายไปไม่ว่าจะสมัครมาตรา 40 หรือไม่

สิ่งที่ได้เพิ่มจากมาตรา 40 จึงเป็นเรื่องช่องว่างระหว่างวันที่ทำงานไม่ได้กับวันที่ยังต้องกินต้องใช้ ผู้ค้าขายรายวันที่ล้มหมอนนอนเสื่อสองสัปดาห์จะเห็นความต่างชัดที่สุด เพราะเงินทดแทนการขาดรายได้เข้ามาช่วยพยุงในช่วงที่แผงปิด

อีกส่วนคือหลักประกันให้คนข้างหลัง เงินค่าทำศพช่วยลดภาระก้อนแรกของลูกหลานในวันที่ต้องจัดงานอย่างกะทันหัน สำหรับครอบครัวรายได้น้อย เงินก้อนนี้คือส่วนต่างระหว่างการต้องหยิบยืมกับการจัดงานได้ตามกำลัง

สิ่งที่ต้องชั่งคือความสม่ำเสมอของการจ่าย เงินสมทบไม่มาก แต่ต้องจ่ายต่อเนื่องถึงจะรักษาสิทธิไว้ได้ ผู้ที่รายได้ไม่แน่นอนควรเลือกทางเลือกที่จ่ายไหวจริงในเดือนที่ขายไม่ดี ดีกว่าเลือกทางเลือกสูงสุดแล้วขาดส่งกลางคัน

มาตรา 39 เป็นทางเลือกสำหรับผู้ที่เคยเป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 คือเคยเป็นลูกจ้างที่มีนายจ้าง และส่งเงินสมทบมาแล้วไม่น้อยกว่า 12 เดือน เมื่อออกจากงานสามารถสมัครเป็นผู้ประกันตนโดยสมัครใจต่อได้ โดยต้องยื่นภายใน 6 เดือนนับแต่วันที่สิ้นสุดความเป็นผู้ประกันตนมาตรา 33

ความต่างที่สำคัญคือขอบเขตความคุ้มครอง มาตรา 39 ให้ประโยชน์ทดแทนหลายกรณีรวมถึงการรักษาพยาบาลและกรณีชราภาพที่ต่อยอดจากเดือนที่เคยส่งไว้ตอนเป็นลูกจ้าง ส่วนมาตรา 40 ไม่มีสิทธิรักษาพยาบาลและเป็นระบบของตัวเองแยกจากเดือนสมทบเดิม

เงินสมทบก็ต่างกัน มาตรา 39 กำหนดให้ผู้ประกันตนจ่ายเดือนละ 432 บาท ซึ่งสูงกว่ามาตรา 40 ทุกทางเลือก แต่ได้ความคุ้มครองกว้างกว่า คนที่เพิ่งออกจากงานและยังพอมีกำลังจ่าย มักได้ประโยชน์จากมาตรา 39 มากกว่า โดยเฉพาะผู้ที่ส่งเงินสมทบมานานและใกล้เข้าเกณฑ์รับบำนาญ

คนที่ไม่เคยเป็นลูกจ้างมาก่อน หรือพลาดกรอบเวลา 6 เดือนของมาตรา 39 ไปแล้ว มาตรา 40 จึงเป็นประตูที่ยังเปิดอยู่ ส่วนคนที่ยังลังเล ควรโทร 1506 เพื่อให้เจ้าหน้าที่ตรวจประวัติเดือนสมทบของตัวเองก่อน เพราะจำนวนเดือนที่เคยส่งไว้เป็นตัวชี้ขาดว่าทางไหนคุ้มกว่าสำหรับกรณีของแต่ละคน

ปัญหาที่พบบ่อยที่สุดคือการขาดส่งเงินสมทบ เพราะการรับประโยชน์ทดแทนแต่ละกรณีมีเงื่อนไขว่าต้องส่งเงินสมทบครบตามจำนวนเดือนที่กำหนดในช่วงเวลาที่กำหนด คนที่จ่ายบ้างไม่จ่ายบ้างจึงอาจไม่เข้าเงื่อนไขในวันที่ต้องใช้จริง

ทางแก้ที่ได้ผลคือผูกการจ่ายเข้ากับระบบหักบัญชีอัตโนมัติ หรือจ่ายล่วงหน้าหลายเดือนในช่วงที่มีรายได้ดี ผู้สูงอายุที่ใช้เงินสดเป็นหลักอาจให้ลูกช่วยตั้งการจ่ายผ่านแอปธนาคารและส่งหลักฐานกลับมาให้ท่านเก็บไว้ทุกครั้ง

อีกเรื่องคือครอบครัวไม่รู้ว่าผู้สูงอายุเป็นผู้ประกันตนมาตรา 40 อยู่ ทำให้เมื่อท่านเสียชีวิต ไม่มีใครไปยื่นขอรับเงินค่าทำศพภายในกรอบเวลา วิธีป้องกันคือจดไว้ในเอกสารสำคัญของบ้านว่าท่านมีสิทธิใดอยู่บ้าง และเก็บสำเนาหลักฐานการสมัครไว้ในแฟ้มเดียวกัน

สุดท้ายคือการเปลี่ยนสถานะการทำงาน หากกลับไปเป็นลูกจ้างที่มีนายจ้างอีกครั้ง สถานะจะเปลี่ยนไปเป็นมาตรา 33 ซึ่งมีผลต่อการเป็นผู้ประกันตนมาตรา 40 ควรแจ้งและตรวจสอบกับสำนักงานประกันสังคมเมื่อสถานะเปลี่ยน อย่าปล่อยให้ระบบค้างสองสถานะโดยไม่ตรวจสอบ