โรคปอดเรื้อรังทำให้ปอดรับและระบายอากาศได้น้อยลงเรื่อยๆ สิ่งที่ตามมาไม่ใช่แค่ 'เหนื่อยง่ายขึ้น' แต่คือความสามารถทำกิจวัตรประจำวัน หรือที่นักกิจกรรมบำบัดเรียกว่า ADL (Activities of Daily Living) เช่น อาบน้ำ แต่งตัว เดินไปห้องน้ำ ลดลงไปทีละน้อยจนบางครั้งครอบครัวไม่ทันสังเกต เพราะผู้สูงอายุเองมักปรับพฤติกรรมเพื่อเลี่ยงอาการเหนื่อยโดยไม่รู้ตัว เช่น หลีกเลี่ยงการอาบน้ำตอนเช้าเพราะอากาศเย็นแล้วหอบ หรือนั่งพักกลางบันไดโดยไม่บอกใคร

การจัดกิจวัตรประจำวันให้เหมาะกับปริมาณลมหายใจที่เหลืออยู่ จึงเป็นส่วนหนึ่งของการรักษาพอๆ กับยาพ่นขยายหลอดลม เพราะช่วยลดจำนวนครั้งที่ร่างกายต้องใช้ออกซิเจนแบบฉับพลัน ซึ่งเป็นตัวกระตุ้นอาการเหนื่อยหอบที่พบบ่อยที่สุดในชีวิตประจำวัน ไม่ใช่แค่ตอนออกกำลังกายหนักๆ อย่างที่หลายคนเข้าใจ

ปัจจัยกระตุ้นอาการปอดเรื้อรังในบ้านไทยที่พบบ่อยแต่มักถูกมองข้าม ได้แก่ ควันธูปหรือควันจากการจุดยากันยุงในพื้นที่ปิด กลิ่นสเปรย์ปรับอากาศหรือน้ำยาทำความสะอาดที่ฉุนแรง ฝุ่น PM2.5 ในช่วงฤดูแล้งหรือฤดูเผาไร่ และควันบุหรี่มือสองจากคนในบ้านหรือเพื่อนบ้าน สิ่งเหล่านี้ไม่ได้ทำให้อาการกำเริบทันทีเสมอไป แต่สะสมทำให้ปอดอักเสบเรื้อรังมากขึ้นทีละน้อย

ครอบครัวควรตรวจสอบคุณภาพอากาศในบ้านเป็นประจำ โดยเฉพาะห้องนอนที่ผู้สูงอายุใช้เวลาอยู่มากที่สุด หลีกเลี่ยงการปิดห้องทึบสนิทโดยไม่มีการระบายอากาศ และพิจารณาเครื่องฟอกอากาศในช่วงที่ค่าฝุ่นสูง โดยเฉพาะถ้าอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีค่า PM2.5 เกินมาตรฐานบ่อยครั้ง

ผู้สูงอายุโรคปอดเรื้อรังระยะที่ปอดทำงานได้น้อยลงมาก แพทย์อาจสั่งให้ใช้ออกซิเจนเสริมที่บ้าน (home oxygen therapy) ซึ่งมีข้อควรระวังด้านความปลอดภัยที่แตกต่างจากอุปกรณ์การแพทย์ทั่วไป ข้อแรกคือห้ามสูบบุหรี่หรือจุดไฟใกล้เครื่องและถังออกซิเจนโดยเด็ดขาด เพราะออกซิเจนช่วยให้เปลวไฟลุกลามเร็วกว่าปกติมาก ข้อสองคือควรวางเครื่องในที่อากาศถ่ายเทดี ไม่อับชื้น และห่างจากเตาแก๊สหรือเตาไฟฟ้าอย่างน้อย 1.5-2 เมตร

อีกจุดที่ครอบครัวมักมองข้ามคือสายออกซิเจนที่ทอดยาวตามพื้นบ้าน เป็นสาเหตุของการสะดุดหกล้มในผู้สูงอายุที่เดินไม่มั่นคงอยู่แล้ว ควรจัดเก็บสายให้เรียบร้อยชิดผนัง ใช้เทปกาวยึดจุดที่พาดผ่านทางเดิน และตรวจสอบว่าความยาวสายเพียงพอให้เดินไปห้องน้ำได้โดยไม่ต้องดึงสายจนตึงหรือหลุด

ผู้สูงอายุโรคปอดเรื้อรังมักมีโรคร่วมอื่นด้วย เช่น ความดันโลหิตสูง เบาหวาน หรือโรคหัวใจ ทำให้ต้องกินยาหลายชนิดพร้อมกัน ภาวะนี้เรียกว่าการใช้ยาหลายชนิด (polypharmacy) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงยาตีกันหรือผลข้างเคียงที่ทับซ้อนกัน เช่น ยาบางกลุ่มที่ใช้รักษาโรคหัวใจอาจส่งผลต่อจังหวะการเต้นของหัวใจร่วมกับยาขยายหลอดลมบางชนิด ครอบครัวควรพายาทั้งหมด รวมทั้งยาพ่นและยาสมุนไพรที่ซื้อกินเอง ไปให้เภสัชกรทบทวนพร้อมกันอย่างน้อยปีละครั้ง

อีกจุดสำคัญที่ต้องรู้คือ ผู้สูงอายุที่ออกซิเจนในเลือดต่ำลงอาจไม่แสดงอาการหอบเหนื่อยชัดเจนแบบคนอายุน้อย แต่แสดงออกเป็นอาการซึม สับสน หรือเพลียผิดปกติแทน ซึ่งเรียกว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ (atypical presentation) หากเห็นผู้สูงอายุที่มีโรคปอดเรื้อรังอยู่ๆ ซึมลงหรือเริ่มพูดจาสับสนแบบที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ไม่ควรสรุปเองว่าเป็นเพราะอายุมากขึ้น เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะขาดออกซิเจนที่ต้องได้รับการตรวจโดยเร็ว