ครอบครัวจำนวนมากเข้าใจผิดว่าการนอนไม่หลับแก้ได้ด้วยการจัดห้องนอนให้เงียบและมืดเพียงอย่างเดียว แต่ในความเป็นจริงร่างกายผู้สูงอายุตอบสนองต่อกิจวัตรทั้งวัน ถ้ากลางวันนั่งเฉย ๆ ไม่ได้รับแสงธรรมชาติ งีบหลับนานเกินไป หรือไม่ได้ขยับตัวเลย ร่างกายจะไม่รู้สึกง่วงตามเวลาที่ควรง่วงตอนกลางคืน

อีกจุดที่มักถูกมองข้ามคือยาและเครื่องดื่มบางชนิดที่กินตอนบ่ายหรือเย็น เช่น ยาขับปัสสาวะ กาแฟ ชา หรือยาบางกลุ่มที่มีฤทธิ์กระตุ้น ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน (polypharmacy) โดยไม่มีใครในบ้านทบทวนเวลาการให้ยาทั้งหมดพร้อมกันเลยว่ามื้อไหนกระทบการนอน

การหลับตื้นขึ้น ตื่นกลางดึกบ้าง หรือใช้เวลานานขึ้นกว่าจะหลับ เป็นความเปลี่ยนแปลงตามวัยที่พบได้ทั่วไปและไม่ใช่โรค แต่ถ้าผู้สูงอายุนอนไม่หลับจนกระทบกิจวัตรประจำวัน (ADL) อย่างเห็นได้ชัด เช่น เพลียมากจนไม่อยากลุกไปอาบน้ำ กินอาหารน้อยลง หรือหงุดหงิดง่ายขึ้นผิดจากปกติของตัวเอง นั่นคือสัญญาณว่าไม่ใช่แค่การเปลี่ยนแปลงตามวัยธรรมดาแล้ว

ควรถามตัวเองว่าการนอนไม่หลับครั้งนี้ต่างจากที่เคยเป็นมาอย่างไร เริ่มเร็วแค่ไหน มีเหตุการณ์อะไรเกิดก่อนหน้า เช่น เพิ่งเปลี่ยนยา เพิ่งออกจากโรงพยาบาล หรือเพิ่งมีเรื่องเครียดในครอบครัว คำตอบเหล่านี้ช่วยแพทย์วินิจฉัยได้แม่นยำขึ้นมากหากต้องไปพบแพทย์จริง

หลายบ้านสังเกตว่าปัญหาการนอนไม่หลับมักหนักขึ้นในช่วงบ่ายแก่ ๆ ถึงหัวค่ำ เพราะเป็นช่วงที่ผู้สูงอายุเริ่มเหนื่อยจากทั้งวันแต่ยังไม่ถึงเวลานอนจริง จึงงีบหลับไปโดยไม่ตั้งใจ แล้วพอถึงเวลานอนจริงกลับไม่ง่วงอีก วงจรนี้เกิดซ้ำได้ทุกวันถ้าไม่มีใครสังเกตและปรับ

สัญญาณเล็ก ๆ ที่บอกว่าความสามารถหรือความทนทานของร่างกายกำลังเปลี่ยนไป เช่น เดินช้าลงในตอนเช้าหลังคืนที่นอนไม่พอ ลืมของบ่อยขึ้นเฉพาะวันที่นอนน้อย หรือหลับในระหว่างวันบ่อยขึ้นเรื่อย ๆ ควรจดบันทึกไว้เป็นข้อมูลเปรียบเทียบ ไม่ใช่แค่จำจากความรู้สึก

บ้านไทยจำนวนมากมีผู้สูงอายุนอนอยู่ในห้องที่ใกล้ถนน มีแสงจากป้ายไฟหรือเสียงรถตอนกลางคืน หรืออยู่ในบ้านหลายรุ่นที่มีเสียงกิจกรรมของคนอื่นในบ้านช่วงดึก ผู้สูงอายุบางคนไม่กล้าขอให้คนอื่นในบ้านเงียบลงเพราะเกรงใจ ทำให้ปัญหาเรื้อรังโดยไม่มีใครรู้ต้นเหตุจริง

อากาศร้อนโดยเฉพาะช่วงหน้าร้อนของไทยก็เป็นอีกปัจจัยที่ถูกมองข้ามบ่อย ห้องนอนที่ร้อนอบอ้าวทำให้หลับยากและตื่นบ่อยกว่าห้องที่มีอุณหภูมิเหมาะสม แต่บางบ้านไม่มีงบติดแอร์ในห้องผู้สูงอายุ การใช้พัดลมเวียนอากาศร่วมกับการเปิดหน้าต่างให้ลมผ่านช่วยได้บ้างโดยไม่ต้องใช้งบเพิ่ม