ในผู้สูงอายุที่มีความจำถดถอยหรือภาวะสมองเสื่อม สมองส่วนที่เก็บข้อมูลข้อเท็จจริงใหม่มักเสื่อมก่อน แต่สมองส่วนที่ประมวลอารมณ์และความรู้สึกว่าถูกกระทำอย่างไรมักยังทำงานได้ดีเป็นเวลานานกว่า เมื่อผู้ดูแลพยายามอธิบายเหตุผลว่า 'ขับรถไม่ได้แล้วเพราะสายตาไม่ดีและปฏิกิริยาช้าลง' ผู้สูงอายุอาจจำเหตุผลนั้นไม่ได้ในอีกไม่กี่นาทีถัดมา แต่ความรู้สึกว่าถูกขัดขวาง ถูกตัดสิน หรือถูกมองว่าไม่มีความสามารถ กลับฝังอยู่นานกว่ามาก และมักนำไปสู่สิ่งที่เรียกว่าปฏิกิริยาต่อต้านรุนแรงเกินเหตุ หรือ catastrophic reaction คือการโกรธ ร้องไห้ หรือต่อต้านอย่างรุนแรงเกินสัดส่วนของเหตุการณ์จริง

หลักการที่ใช้ได้ผลกว่าในสถานการณ์ที่ความปลอดภัยเป็นเดิมพัน คือรับฟังและรับรู้ความรู้สึกหรือความต้องการเบื้องหลังคำพูดก่อน แล้วจึงเบี่ยงความสนใจไปยังทางเลือกที่ปลอดภัยกว่า แทนที่จะยืนยันข้อเท็จจริงซ้ำ ๆ จนกลายเป็นการโต้เถียง เพราะยิ่งเถียงนานเท่าไร ความเสี่ยงที่ผู้สูงอายุจะรู้สึกถูกคุกคามและตอบโต้รุนแรงขึ้นก็ยิ่งมากขึ้นเท่านั้น

ผู้สูงอายุที่มีความจำถดถอยหรือภาวะสมองเสื่อมหลายคนมีรูปแบบอาการสับสน กระวนกระวาย หรือหงุดหงิดมากขึ้นในช่วงบ่ายแก่ถึงหัวค่ำ ซึ่งเรียกกันทั่วไปว่าอาการกระวนกระวายยามเย็น หรือ sundowning สาเหตุยังไม่ชัดเจนทั้งหมด แต่เชื่อมโยงกับความเหนื่อยล้าสะสมตลอดวัน แสงที่เริ่มสลัวลงทำให้มองเห็นและตีความสิ่งแวดล้อมได้ยากขึ้น และการเปลี่ยนแปลงของนาฬิกาชีวภาพในสมองที่เสื่อมไปตามภาวะสมองเสื่อม

ข้อสำคัญคือต้องแยกรูปแบบที่เกิดซ้ำเดิมทุกเย็นในลักษณะเดียวกัน ออกจากความสับสนที่เกิดเร็วผิดปกติเพียงครั้งเดียวและรุนแรงกว่าที่เคยเป็น เพราะแบบแรกเป็นรูปแบบที่ปรับสิ่งแวดล้อมและจังหวะการคุยได้ แต่แบบหลังอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลัน หรือ delirium ที่มีสาเหตุทางการแพทย์ต้องรีบตรวจหา เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ ภาวะขาดน้ำ หรือผลข้างเคียงยาที่เพิ่งเปลี่ยน หากไม่แน่ใจว่าเป็นแบบไหน ควรสังเกตว่าต่างจากรูปแบบเดิมของคนนี้อย่างไรและปรึกษาแพทย์แทนการสรุปเอง

เมื่อผู้สูงอายุยืนยันจะขับรถ เดินไปที่ไกลคนเดียว หรือใช้เตาแก๊สทั้งที่ครอบครัวกังวลเรื่องความปลอดภัย การเริ่มต้นด้วยการบอกว่า 'ทำไม่ได้แล้ว' มักกระทบความรู้สึกมีคุณค่าและศักดิ์ศรีอย่างรุนแรง เพราะเท่ากับบอกว่าท่านสูญเสียความสามารถที่เคยภาคภูมิใจ วิธีที่อ่อนโยนกว่าคือรับฟังเป้าหมายที่แท้จริงเบื้องหลังก่อน เช่น อยากไปหาเพื่อนเก่า อยากทำอาหารให้ลูกหลาน แล้วเสนอทางเลือกที่ตอบเป้าหมายนั้นได้โดยปลอดภัยกว่า เช่น 'เดี๋ยวแม่พาไปด้วยกันนะ' หรือ 'ให้ลูกช่วยเปิดแก๊สให้แม่ทำกับข้าวได้ไหม'

หากเบี่ยงความสนใจครั้งแรกไม่ได้ผล การรอสักพักแล้วลองใหม่ในจังหวะที่อารมณ์เย็นลงมักได้ผลดีกว่าการยืนกรานเถียงต่อในจังหวะเดิม เพราะความจำเหตุการณ์ระยะสั้นที่ลดลงหมายความว่าอีกไม่กี่นาทีต่อมา ความสนใจของท่านอาจเปลี่ยนไปเรื่องอื่นได้เองโดยไม่ต้องเผชิญหน้ากันต่อ

ผู้สูงอายุที่มีปัญหาด้านการสื่อสารด้วยคำพูดมักแสดงความไม่สบายตัวออกมาเป็นพฤติกรรมต่อต้านหรือกระวนกระวายแทนการบอกตรง ๆ ก่อนตีความว่าเป็นความดื้อหรือปัญหาด้านความจำล้วน ๆ ควรตรวจสอบก่อนว่ามีความหิว ปวดปัสสาวะ ปวดตามร่างกาย อากาศร้อนหรือหนาวเกินไป หรือเสื้อผ้ารัดจนไม่สบายตัวหรือไม่ เพราะในผู้สูงอายุ อาการเจ็บป่วยหรือความไม่สบายมักแสดงออกไม่ตรงแบบเหมือนคนวัยหนุ่มสาว หรือที่เรียกว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ atypical presentation เช่น การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะอาจไม่มีไข้ชัดเจนแต่แสดงออกเป็นความสับสนหรือหงุดหงิดฉับพลันแทน

การตรวจความต้องการพื้นฐานเหล่านี้ก่อนตีความว่าเป็นปัญหาด้านความจำหรือพฤติกรรม ช่วยลดโอกาสที่ครอบครัวจะพยายามสื่อสารแก้ปัญหาผิดจุดซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยไม่ได้ผล