เกณฑ์ทางการแพทย์ที่ใช้กันทั่วไปคือน้ำหนักลดลงมากกว่าประมาณ 5% ของน้ำหนักตัวเดิมภายใน 6-12 เดือน หรือมากกว่า 10% ภายในช่วงเวลาที่ยาวกว่านั้น โดยที่ไม่ได้ตั้งใจควบคุมอาหารหรือเพิ่มการออกกำลังกาย ตัวเลขนี้ช่วยให้ครอบครัวมีเกณฑ์ที่จับต้องได้แทนความรู้สึกว่า ดูผอมลงนิดหน่อย ซึ่งตีความได้ไม่ตรงกันในแต่ละคน

ตัวอย่างการคำนวณคือ หากน้ำหนักเดิม 55 กิโลกรัม การลดลงเกิน 2.75 กิโลกรัมภายใน 6-12 เดือนถือว่าเข้าเกณฑ์ที่ควรพบแพทย์ แต่หากน้ำหนักที่ลดลงมาจากการที่แพทย์แนะนำให้ลดน้ำหนักเพื่อควบคุมโรค เช่น เบาหวานหรือความดันโลหิตสูง ก็ไม่ได้จัดอยู่ในกลุ่มน้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจที่ต้องกังวล

ร่างกายมนุษย์ปรับตัวให้เสื้อผ้าดูเข้ารูปได้ในระดับหนึ่งแม้น้ำหนักจะเปลี่ยนไปบ้าง ทำให้กว่าครอบครัวจะสังเกตเห็นว่า เสื้อผ้าหลวมขึ้น หรือ หน้าซูบ น้ำหนักมักลดไปมากพอสมควรแล้ว การชั่งน้ำหนักเป็นประจำในเงื่อนไขเดียวกันทุกครั้งจึงช่วยจับแนวโน้มได้ตั้งแต่ระยะแรก ก่อนที่จะสังเกตเห็นด้วยสายตา

การชั่งน้ำหนักที่แม่นยำควรทำในช่วงเวลาเดียวกันของวัน สวมเสื้อผ้าลักษณะใกล้เคียงกัน และใช้ตาชั่งเครื่องเดิม เพราะน้ำหนักตัวมีความผันผวนได้จากปริมาณน้ำในร่างกายและมื้ออาหารก่อนหน้า การเปรียบเทียบตัวเลขในเงื่อนไขต่างกันอาจทำให้ตีความผิดพลาดได้

สาเหตุที่พบบ่อยและแก้ไขได้ ได้แก่ ปัญหาการเคี้ยวกลืนจากฟันหรือเหงือกที่ไม่แข็งแรง การรับรสและกลิ่นที่ลดลงตามวัยทำให้อาหารไม่น่ากินเหมือนเดิม ภาวะซึมเศร้าที่ทำให้ความอยากอาหารลดลง และผลข้างเคียงจากยาบางชนิดที่ใช้ต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันหรือ polypharmacy ซึ่งอาจส่งผลต่อความอยากอาหารและการดูดซึมสารอาหารร่วมกัน

อีกกลุ่มสาเหตุคือโรคทางกายที่ยังไม่ถูกวินิจฉัย เช่น ปัญหาต่อมไทรอยด์ โรคทางเดินอาหาร หรือภาวะเรื้อรังอื่น ๆ ที่ทำให้ร่างกายใช้พลังงานมากขึ้นหรือดูดซึมสารอาหารได้น้อยลง การตรวจร่างกายและเจาะเลือดพื้นฐานช่วยแยกกลุ่มสาเหตุเหล่านี้ออกจากกันได้

น้ำหนักลดต่อเนื่องโดยไม่ได้รับการดูแลอาจนำไปสู่ภาวะเปราะบางหรือ frailty ซึ่งเกี่ยวข้องกับมวลกล้ามเนื้อน้อยลงหรือ sarcopenia ทำให้ผู้สูงอายุอ่อนแรง เหนื่อยง่าย และเสี่ยงล้มมากขึ้น ภาวะนี้ส่งผลต่อความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันโดยตรง จึงไม่ควรมองว่าน้ำหนักลดเป็นเรื่องเล็กน้อยที่รอดูไปก่อนได้เรื่อย ๆ