เลือดดำจากขาต้องเดินทางสวนแรงโน้มถ่วงขึ้นไปหาหัวใจ ร่างกายใช้สองกลไกช่วย คือลิ้นเล็ก ๆ ภายในหลอดเลือดดำที่เปิดให้เลือดไหลขึ้นแล้วปิดกันไม่ให้ไหลย้อนกลับ กับการบีบตัวของกล้ามเนื้อน่องทุกครั้งที่ก้าวเดินซึ่งทำหน้าที่เหมือนปั๊มรีดเลือดขึ้นไป เมื่ออายุมากขึ้น ลิ้นเหล่านี้เสื่อมและปิดไม่สนิท ขณะเดียวกันภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหรือ sarcopenia ก็ทำให้น่องบีบตัวได้เบาลง ผลคือเลือดค้างอยู่ปลายขานานขึ้นในแต่ละวัน

ความดันที่ค้างอยู่ในหลอดเลือดดำปลายขานาน ๆ จะค่อย ๆ ดันน้ำและสารบางอย่างออกมาอยู่ในเนื้อเยื่อรอบข้อเท้า นี่คือเหตุผลที่อาการมักหนักขึ้นตอนเย็น ผู้สูงอายุหลายท่านเล่าว่าเช้าสวมรองเท้าได้พอดี แต่ตอนเย็นรองเท้าคู่เดิมคับจนรัดหลังเท้า หรือถอดถุงเท้าแล้วเห็นรอยยางถุงเท้ากดเป็นร่องชัดรอบข้อเท้าอยู่หลายนาทีกว่าจะจาง

อีกปัจจัยที่คนมักไม่นึกถึงคือผิวหนังของผู้สูงอายุบางลงและมีไขมันใต้ผิวน้อยลง ผิวที่บางบวกกับเนื้อเยื่อที่บวมอยู่แล้วทำให้ทนต่อการเสียดสีได้น้อยมาก เหตุการณ์เล็ก ๆ อย่างเดินชนขอบเตียง ขอบรถเข็นครูดน่อง หรือเกาขาตอนกลางคืน จึงกลายเป็นแผลเปิดได้ง่ายกว่าคนอายุน้อยมาก

การยืนอยู่กับที่ เช่น ยืนล้างจาน ยืนทอดของหน้าเตา ยืนรอคิวที่โรงพยาบาล เป็นท่าที่แย่กว่าการเดิน เพราะกล้ามเนื้อน่องเกร็งค้างอยู่เฉย ๆ โดยไม่ได้บีบคลายสลับกัน ปั๊มน่องจึงแทบไม่ทำงาน เลือดคั่งอยู่ปลายขาเต็มที่ ผู้สูงอายุที่ยืนทำกับข้าวติดต่อกันชั่วโมงกว่ามักรู้สึกขาตึงและหนักผิดปกติ แล้วไปนั่งพักห้อยขาบนเก้าอี้ต่อ ซึ่งไม่ได้ช่วยระบายเลือดออกจากปลายขาเลย

การนั่งห้อยขาทั้งวันเป็นปัญหาใหญ่โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่เริ่มเดินน้อยลง นั่งรถเข็น หรือนั่งดูโทรทัศน์อยู่บนเก้าอี้ตัวเดิมตั้งแต่เช้าถึงเย็น ข้อพับสะโพกและเข่าที่งอค้างพร้อมกับปลายขาที่ห้อยต่ำกว่าระดับหัวใจตลอดเวลา ทำให้ขาบวมสะสมและผิวรอบข้อเท้าตึงจนคัน หลายครอบครัวเข้าใจว่าท่านนั่งพักแล้วน่าจะดี ทั้งที่ท่านั่งแบบนั้นแทบไม่ต่างจากการยืนในแง่ของการคั่งเลือด

จุดที่ต้องเปลี่ยนความคิดคือ สิ่งที่ขาต้องการไม่ใช่การหยุดพัก แต่คือการเปลี่ยนตำแหน่งและการขยับ การลุกเดินสั้น ๆ ทุกชั่วโมง การกระดกปลายเท้าขึ้นลงขณะนั่ง และการยกขาสูงเป็นช่วง ๆ ให้ผลกับการไหลเวียนมากกว่าการนั่งนิ่งนาน ๆ ในท่าที่รู้สึกสบายแต่กดทับหลอดเลือด

ก่อนที่แผลจะเปิดจริง ผิวบริเวณเหนือตาตุ่มด้านในมักส่งสัญญาณมาก่อนหลายเดือน สัญญาณที่พบบ่อยคือสีผิวคล้ำลงเป็นปื้นสีน้ำตาลหรือเทา ผิวแห้งลอกเป็นขุยคล้ายผื่น คันจนต้องเกา และผิวบริเวณนั้นเริ่มแข็งตึงเหมือนหนังที่ถูกรัดไว้ ทำให้ข้อเท้าดูคอดกว่าน่องอย่างผิดสังเกต

เมื่อผิวเข้าสู่สภาพนี้แล้ว ความสามารถในการซ่อมแซมตัวเองลดลงมาก แผลเล็กที่คนอายุน้อยหายได้ในสัปดาห์เดียว อาจใช้เวลาหลายเดือนในผู้สูงอายุที่มีเลือดดำคั่งเรื้อรัง และมีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำที่เดิมสูงหากยังไม่แก้ต้นเหตุเรื่องการคั่งของเลือด นี่คือเหตุผลที่การดูแลผิวขาให้ชุ่มชื้นและไม่มีบาดแผลจึงสำคัญไม่แพ้การดูแลเส้นเลือดเอง

ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่รู้ตัวว่าผิวขาเปลี่ยนไปแล้ว เพราะก้มดูหลังน่องเองไม่ถนัดและสายตายาวตามวัยทำให้เห็นรายละเอียดไม่ชัด บ้านที่มีผู้ดูแลควรกำหนดให้การดูขาเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรประจำวัน เช่น ดูทุกครั้งหลังอาบน้ำ ซึ่งเป็นจังหวะที่เห็นผิวชัดที่สุดและยังไม่ได้สวมถุงเท้า

ขาบวมในผู้สูงอายุไม่ได้มาจากเส้นเลือดขอดเสมอไป ภาวะหัวใจ ไต ตับ และผลข้างเคียงจากยาบางกลุ่มก็ทำให้ขาบวมได้เช่นกัน ข้อสังเกตอย่างหยาบคือเส้นเลือดขอดมักทำให้บวมข้างที่เป็นมากกว่า และบวมมากตอนเย็นแล้วยุบลงตอนเช้า ส่วนการบวมที่เกิดจากอวัยวะภายในมักบวมทั้งสองข้างใกล้เคียงกันและไม่ยุบชัดเจนในตอนเช้า แต่ข้อสังเกตนี้ใช้คัดกรองเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่คำวินิจฉัย

สิ่งที่ต้องแยกให้ออกจริง ๆ คือลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำส่วนลึก ซึ่งมักมาแบบขาข้างเดียวบวมขึ้นเร็วภายในหนึ่งถึงสองวัน ปวดตึงน่อง ผิวร้อนและแดงกว่าอีกข้างชัดเจน ภาวะนี้ต้องพบแพทย์โดยเร็วเพราะลิ่มเลือดอาจหลุดไปที่ปอดได้ อีกภาวะคือการติดเชื้อที่ผิวหนังชั้นลึก ซึ่งผิวจะแดงเป็นปื้นขยายกว้างขึ้นเรื่อย ๆ ร้อน กดเจ็บ และอาจมีไข้ร่วมด้วย

ในผู้สูงอายุต้องระวังเรื่องอาการแสดงไม่ตรงแบบ บางท่านติดเชื้อที่ขาแล้วไม่มีไข้สูงให้เห็น แต่กลับซึมลง กินได้น้อยลง หรือสับสนกว่าปกติซึ่งอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลัน ครอบครัวที่ยึดเกณฑ์ว่าต้องมีไข้ก่อนจึงจะไปหาหมอ จึงมักพาไปช้ากว่าที่ควร หากผิวขาแดงลามขึ้นพร้อมกับพฤติกรรมที่เปลี่ยนไปกะทันหัน ให้ถือว่าเป็นเรื่องเร่งด่วนไว้ก่อน