ร่างกายจัดการทรัพยากรตามการใช้งาน เมื่อผู้สูงอายุนอนบนเตียงเกือบทั้งวัน กล้ามเนื้อที่ใช้ต้านแรงโน้มถ่วงอย่างกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพกจะลดลงเร็วกว่าที่หลายคนคาด และฟื้นกลับช้ากว่าตอนอายุน้อยมาก ภาวะที่มวลกล้ามเนื้อและแรงลดลงตามวัยเรียกว่า sarcopenia ซึ่งทำให้ผู้สูงอายุมีต้นทุนกล้ามเนื้อสำรองน้อยอยู่แล้ว การนอนนิ่งจึงกัดกินส่วนที่เหลือได้เร็ว

นอกจากกล้ามเนื้อ ระบบควบคุมความดันโลหิตก็ปรับตัวช้าลงเมื่อไม่ได้ลุกยืนหลายวัน ผลคือเวลาลุกจากเตียงเร็ว ๆ อาจหน้ามืด ตาลาย หรือทรุดลง อาการนี้เรียกว่าความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือ orthostatic hypotension ซึ่งพบบ่อยขึ้นในผู้สูงอายุ ผู้ที่ได้รับยาลดความดัน ยาขับปัสสาวะ หรือผู้ที่ดื่มน้ำน้อยเพราะกลัวเข้าห้องน้ำบ่อย

อีกเรื่องที่มักเกิดพร้อมกันคือความเปราะบางที่เพิ่มขึ้น หรือที่เรียกว่าภาวะเปราะบาง ซึ่งหมายถึงสภาพที่ร่างกายมีกำลังสำรองน้อยจนสะเทือนง่ายเมื่อเจอเรื่องเล็ก ๆ เช่น ท้องเสียสองวันหรือนอนไม่พอ ก็ทำให้เดินไม่ไหวได้ ในทางปฏิบัติหมายความว่าการฟื้นตัวหลังกลับบ้านต้องคิดเป็นสัปดาห์ ไม่ใช่คิดเป็นวัน และต้องยอมให้มีวันที่แย่ลงบ้างโดยไม่ตีความว่าล้มเหลว

ความอ่อนแรงจากการไม่ได้ใช้งานมักเป็นทั้งสองข้างพอ ๆ กัน ค่อย ๆ ดีขึ้นเมื่อได้ลุกได้เดินมากขึ้น และไม่มีอาการทางระบบประสาทร่วม ส่วนอาการที่ต้องรีบประเมินมักมาเร็วและไม่สมมาตร เช่น แขนขาอ่อนแรงซีกเดียวขึ้นมาทันที ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด มองเห็นผิดปกติเฉียบพลัน หรือเดินเซแบบที่ไม่เคยเป็น อาการกลุ่มนี้ไม่ใช่เรื่องของกล้ามเนื้อลีบ และต้องถือเป็นเหตุด่วน

อีกกลุ่มที่ครอบครัวมักตีความผิดคือการเดินที่แย่ลงพร้อมกับความสับสนที่เพิ่งเกิด ภาวะสับสนเฉียบพลันหรือ delirium คือความสับสนที่เกิดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน อาการขึ้นลงในวันเดียวกัน และมีสมาธิลดลงจนคุยไม่ต่อเนื่อง ต่างจากภาวะสมองเสื่อมที่ค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นเดือนเป็นปี ในผู้สูงอายุที่เพิ่งกลับจากโรงพยาบาล ภาวะนี้อาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ ความปวดที่ควบคุมไม่ได้ หรือผลจากยา และควรได้รับการประเมินโดยเร็ว ไม่ใช่เรื่องปกติของวัย

เรื่องปวดก็ต้องแยกให้ชัดเช่นกัน ถ้าเขาลงน้ำหนักที่ขาข้างใดข้างหนึ่งแล้วปวดมากจนไม่กล้าเหยียบ ขาสั้นลงหรือบิดผิดรูป หรือปวดมากขึ้นเรื่อย ๆ หลังหกล้ม ไม่ควรฝืนพยุงให้เดินหรือฝึกต่อ ให้หยุดและติดต่อหน่วยบริการ ส่วนอาการปวดตึงทั่ว ๆ จากการไม่ได้ใช้งาน มักดีขึ้นเมื่อขยับสม่ำเสมอในระดับที่ผู้เชี่ยวชาญแนะนำ

หลายครอบครัวเจอว่าผู้สูงอายุที่แพทย์บอกว่าเดินได้แล้ว กลับไม่ยอมลุกเมื่ออยู่ที่บ้าน สาเหตุที่พบบ่อยไม่ใช่ความไม่ให้ความร่วมมือ แต่คือความกลัวหกล้ม โดยเฉพาะในคนที่เคยล้มมาก่อนหรือเคยรู้สึกว่าจะทรุดลงกลางทาง ความกลัวนี้ทำให้เขาเลี่ยงการเคลื่อนไหว กำลังยิ่งลดลง การทรงตัวยิ่งแย่ลง และความกลัวยิ่งมากขึ้นเป็นวงจร

การบอกให้เขาอย่ากลัวไม่ช่วย สิ่งที่ช่วยได้คือทำให้ความเสี่ยงลดลงจนเขารู้สึกได้จริง เช่น มีที่จับที่มั่นคงในจุดที่ต้องเปลี่ยนท่า มีคนอยู่ในสายตาช่วงแรก มีเก้าอี้พักระหว่างทางถ้าระยะไกล และตกลงกันว่าถ้าเขาบอกหยุด ทุกคนจะหยุดจริง ความรู้สึกว่าควบคุมสถานการณ์ได้เป็นตัวแปรที่ประเมินค่าต่ำเกินไปเสมอ

ในทางกลับกัน ครอบครัวที่กลัวแทนเขาแล้วประคองทุกก้าวหรือให้ใช้รถเข็นตลอดทั้งที่ยังเดินได้ กำลังเร่งให้กำลังลดลงเร็วขึ้นโดยไม่ตั้งใจ ทางสายกลางคือให้เขาทำเองในระยะที่ปลอดภัย และให้ผู้ดูแลอยู่ใกล้พอที่จะช่วยได้โดยไม่ต้องแตะตัวตลอดเวลา ระดับที่เหมาะสมของแต่ละคนควรให้นักกายภาพบำบัดหรือผู้ที่รักษาเป็นผู้กำหนด

เมื่อไปพบแพทย์หรือนักกายภาพบำบัด เขามักไม่ได้ดูแค่ว่าเดินได้กี่ก้าว แต่ดูความสามารถในการทำกิจวัตรจริง เครื่องมือที่ใช้กันมีหลายชนิด เช่น การให้ลุกจากเก้าอี้ เดินสามเมตร แล้วกลับมานั่ง ซึ่งเรียกว่า Timed Up and Go เพื่อดูการทรงตัวและความคล่องตัว หรือแบบประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรอย่าง Barthel Index รวมถึงการประเมินระดับความเปราะบางด้วย Clinical Frailty Scale เครื่องมือเหล่านี้เป็นงานของผู้เชี่ยวชาญ ครอบครัวไม่ควรให้คะแนนเองแล้วใช้ตัดสินใจแทนการประเมิน

สิ่งที่ครอบครัวทำได้ดีกว่าใครคือเล่าความเป็นจริงที่บ้าน เพราะผู้สูงอายุหลายคนทำได้ดีในห้องตรวจแต่ทำไม่ได้ที่บ้าน ให้จดไว้เป็นข้อ ๆ ว่ากิจวัตรประจำวันพื้นฐานหรือ ADL ข้อไหนที่เขายังทำเองได้ เช่น กินข้าว อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ และเคลื่อนย้ายตัว และกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นหรือ IADL เช่น จัดยาเอง ใช้โทรศัพท์ ทำอาหาร และเดินทาง ข้อไหนที่เริ่มทำไม่ได้หลังกลับบ้าน

ข้อมูลอีกชุดที่มีค่ามากคือเหตุการณ์ที่เกือบล้ม ให้จดวันเวลา สถานที่ กำลังทำอะไรอยู่ ใส่รองเท้าอะไร แสงเป็นอย่างไร และเพิ่งลุกจากท่านั่งหรือนอนหรือไม่ ข้อมูลแบบนี้ทำให้ผู้เชี่ยวชาญเห็นรูปแบบได้ทันที และมักเปลี่ยนคำแนะนำอย่างมีนัยสำคัญ มากกว่าการบอกว่าเดินไม่ค่อยไหว