การเกษียณจากงานทำให้สูญเสียบทบาทและตัวตนที่เคยยึดโยงกับอาชีพ ขณะที่การพึ่งพาลูกหลานมากขึ้นด้านกิจวัตรประจำวัน (ADL) เช่น การเดิน การอาบน้ำ หรือการกินยา มักทำให้รู้สึกว่าตัวเองเป็น 'ภาระ' มากกว่าเป็น 'ผู้ให้' เหมือนที่เคยเป็นมา

ความรู้สึกไร้คุณค่ายังอาจเป็นอาการแสดงไม่ตรงแบบ (atypical presentation) ของภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ ซึ่งต่างจากคนวัยหนุ่มสาวที่มักแสดงออกเป็นความเศร้าชัดเจนกว่า

ความรู้สึกไม่มั่นใจเป็นครั้งคราวเป็นเรื่องปกติเมื่อบทบาทเปลี่ยนไป แต่หากความรู้สึกไร้ค่ารุนแรง ต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์ ร่วมกับเบื่ออาหาร นอนไม่หลับ หรือไม่สนใจสิ่งที่เคยชอบเลย ควรสงสัยภาวะซึมเศร้าและปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

ควรแยกจากภาวะสมองเสื่อมด้วย เพราะบางครั้งความจำถดถอยทำให้ผู้สูงอายุทำกิจกรรมที่เคยทำได้ไม่ได้ จนรู้สึกไร้ค่า ซึ่งกรณีนี้ต้องประเมินด้วยเครื่องมือทางคลินิก เช่น MoCA หรือ Mini-Cog โดยแพทย์ ไม่ใช่ให้ครอบครัวประเมินเอง

หาบทบาทใหม่ที่ใช้ทักษะหรือประสบการณ์เดิม เช่น สอนหลานทำอาหาร เล่าประวัติครอบครัว หรือช่วยดูแลสวน ซึ่งช่วยให้รู้สึกว่ายังมีสิ่งที่ตัวเองทำได้ดี

หากความรู้สึกไร้ค่าเชื่อมโยงกับการพึ่งพาด้านร่างกาย ควรปรึกษาแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟูเพื่อดูว่ามีวิธีเพิ่มความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันได้เองบางส่วนหรือไม่ เพราะความสามารถพึ่งพาตัวเองได้แม้เพียงบางส่วนช่วยเรื่องความรู้สึกมีคุณค่าได้มาก

หากอาการเข้าข่ายซึมเศร้า ควรพบนักจิตวิทยาหรือจิตแพทย์เพื่อรับการดูแลอย่างเหมาะสม ซึ่งอาจรวมถึงการพูดคุยบำบัดร่วมกับการรักษาอื่นตามดุลยพินิจแพทย์

เมื่อผู้สูงอายุรู้สึกว่าตัวเองไม่มีคุณค่า มักตามมาด้วยการละเลยการดูแลตัวเอง เช่น ไม่อยากแต่งตัว ไม่อยากอาบน้ำ หรือไม่สนใจกินอาหารให้ครบมื้อ เพราะรู้สึกว่า 'ทำไปก็ไม่มีความหมาย' ซึ่งเป็นวงจรที่ยิ่งทำให้สุขภาพกายแย่ลงและความรู้สึกไร้ค่ารุนแรงขึ้นไปอีก

ครอบครัวจึงควรสังเกตไม่เพียงแค่คำพูด แต่รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของกิจวัตรประจำวัน (ADL) เช่น ความถี่ในการอาบน้ำหรือความเรียบร้อยของการแต่งกาย เพราะเป็นสัญญาณที่มักปรากฏก่อนที่ผู้สูงอายุจะพูดออกมาตรง ๆ

แทนที่จะเน้นย้ำสิ่งที่ผู้สูงอายุทำไม่ได้แล้ว ครอบครัวควรเน้นชื่นชมสิ่งที่ยังทำได้ในปัจจุบัน แม้จะเป็นเรื่องเล็กน้อย เช่น การรดน้ำต้นไม้หรือการช่วยพับผ้า เพราะการได้รับการยอมรับในสิ่งที่ทำได้จริงช่วยสร้างความรู้สึกมีคุณค่าได้อย่างเป็นรูปธรรมมากกว่าคำปลอบใจลอย ๆ

ผู้สูงอายุที่มีภาวะเปราะบาง (frailty) หรือกล้ามเนื้อน้อยลงตามวัย (sarcopenia) จนต้องพึ่งพาผู้อื่นในกิจวัตรประจำวัน (ADL) มากขึ้น มักมีความเสี่ยงรู้สึกไร้ค่าสูงกว่าผู้ที่ยังพึ่งพาตัวเองได้ เพราะรู้สึกว่าสูญเสียความเป็นอิสระไปพร้อมกับความสามารถทางร่างกาย

การทำงานร่วมกับนักกายภาพบำบัดเพื่อฟื้นฟูความสามารถให้ทำกิจวัตรบางส่วนได้เองอีกครั้ง แม้เพียงเล็กน้อย เช่น แปรงฟันเองหรือหวีผมเอง มีผลทางจิตใจมากกว่าที่คิด เพราะช่วยคืนความรู้สึกควบคุมชีวิตตัวเองกลับมาบางส่วน ซึ่งเป็นก้าวสำคัญในการฟื้นฟูความรู้สึกมีคุณค่าอย่างยั่งยืน ครอบครัวควรฉลองความสำเร็จเล็ก ๆ เหล่านี้ร่วมกับผู้สูงอายุอย่างจริงใจ แทนที่จะมองข้ามว่าเป็นเรื่องธรรมดา ควรหลีกเลี่ยงการรีบเข้าไปช่วยทำแทนทันทีที่เห็นผู้สูงอายุทำงานช้าหรือลำบาก เพราะแม้จะมาจากความหวังดี แต่การแย่งทำให้ตลอดเวลาอาจตอกย้ำความรู้สึกไร้ความสามารถโดยไม่ตั้งใจ ควรให้เวลาและกำลังใจให้ลองทำเองก่อนเสมอ