คำว่าคนพิการในความรู้สึกของคนไทยจำนวนมากผูกอยู่กับภาพของคนอายุน้อยที่ประสบอุบัติเหตุหรือพิการแต่กำเนิด เมื่อพ่อแม่ค่อย ๆ มองไม่เห็น หูตึงลงทีละปี หรือเดินได้สั้นลงเรื่อย ๆ ครอบครัวจึงอธิบายให้ตัวเองฟังว่าเป็นเรื่องธรรมดาของคนแก่ และไม่เคยนึกว่าสิ่งที่เกิดขึ้นอาจเข้าเกณฑ์ตามกฎหมาย

อีกเหตุผลคือความรู้สึกของผู้สูงอายุเอง หลายท่านไม่อยากถูกเรียกว่าคนพิการเพราะรู้สึกว่าเป็นการยอมแพ้หรือเสียศักดิ์ศรี เรื่องนี้ต้องคุยกันอย่างให้เกียรติ โดยชี้ว่าบัตรใบนี้เป็นเครื่องมือเปิดประตูไปสู่บริการและอุปกรณ์ที่ทำให้ท่านใช้ชีวิตได้ด้วยตัวเองนานขึ้น ไม่ใช่ป้ายที่ติดตัวไปตลอด

ผลของการไม่ยื่นคือครอบครัวต้องออกค่าอุปกรณ์และค่าปรับบ้านเองทั้งหมด ทั้งที่มีช่องทางรองรับอยู่ และมักไม่ได้เข้าถึงบริการฟื้นฟูสมรรถภาพที่อาจช่วยชะลอการถดถอยได้ การรอจนภาวะเปราะบางรุนแรงแล้วค่อยเริ่มหาทาง มักได้ผลน้อยกว่าการเริ่มตั้งแต่ยังพอทำอะไรได้

แทนที่จะเดาเองว่าเข้าเกณฑ์หรือไม่ ให้ใช้ผลกระทบต่อกิจวัตรประจำวันเป็นตัวตั้ง ถ้าผู้สูงอายุทำสิ่งที่เคยทำเองได้ไม่ได้อีกแล้ว เช่น อาบน้ำเอง แต่งตัวเอง เข้าห้องน้ำเอง เดินออกจากบ้านเอง หรือสื่อสารกับคนอื่นได้ตามปกติ นั่นคือจังหวะที่ควรพาไปพบแพทย์เพื่อประเมินอย่างเป็นทางการ

สำหรับการได้ยิน ความเสื่อมตามวัยเป็นเรื่องพบบ่อย แต่มีความต่างระหว่างการได้ยินไม่ชัดในที่เสียงดัง กับการที่คู่สนทนาต้องตะโกนใส่หูจึงจะเข้าใจ กรณีหลังควรได้รับการตรวจการได้ยินอย่างเป็นระบบ ส่วนด้านการมองเห็น ถ้าเห็นภาพมัวจนเดินชนของในบ้านตัวเองหรืออ่านตัวหนังสือขนาดใหญ่ไม่ออก ควรได้รับการตรวจโดยจักษุแพทย์ ไม่ใช่แค่เปลี่ยนแว่นใหม่

ด้านการเคลื่อนไหว สัญญาณที่ชัดคือเดินได้ระยะสั้นลงมากจนไปไหนเองไม่ได้ ต้องมีคนพยุงตลอด หรือใช้รถเข็นเป็นหลักในชีวิตประจำวัน ครอบครัวควรจดไว้ว่าเดินได้กี่เมตร ต้องพักกี่ครั้ง และมีประวัติหกล้มกี่ครั้งในหกเดือนที่ผ่านมา ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้การประเมินของแพทย์ตรงกับชีวิตจริงมากขึ้น

กฎหมายกำหนดประเภทความพิการไว้หลายประเภท ประเภทที่เกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุมากที่สุดคือความพิการทางการเห็น ทางการได้ยินหรือสื่อความหมาย และทางการเคลื่อนไหวหรือทางร่างกาย ส่วนผู้สูงอายุที่มีปัญหาด้านความคิดความจำหรือด้านจิตใจ ก็มีประเภทที่รองรับเช่นกัน ซึ่งต้องให้แพทย์เป็นผู้ประเมินตามหลักเกณฑ์

เอกสารสำคัญที่สุดในกระบวนการคือใบรับรองความพิการที่ออกโดยผู้ประกอบวิชาชีพเวชกรรมของสถานพยาบาลตามที่ทางราชการกำหนด ในกรณีที่ความพิการเห็นได้ชัดเจน มีแนวปฏิบัติให้เจ้าหน้าที่ผู้รับคำขอสามารถบันทึกและถ่ายภาพไว้แทนได้ ซึ่งช่วยลดภาระการเดินทางของผู้สูงอายุที่เคลื่อนไหวลำบาก ควรสอบถามศูนย์บริการคนพิการในพื้นที่ว่ากรณีของครอบครัวเข้าเงื่อนไขนี้หรือไม่

กระบวนการนี้ประเมินจากสภาพความบกพร่องและผลต่อการดำเนินชีวิต ไม่ได้ดูว่าอายุเท่าไรหรือสาเหตุมาจากอะไร ครอบครัวจึงไม่ควรตัดสินใจแทนแพทย์ว่าท่านคงไม่ผ่านเพราะแค่แก่ ทางที่ถูกคือพาไปประเมินแล้วให้ผลการตรวจเป็นตัวตอบ

สิทธิของผู้มีบัตรประจำตัวคนพิการครอบคลุมหลายด้านตามกฎหมายว่าด้วยการส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ ทั้งบริการฟื้นฟูสมรรถภาพโดยกระบวนการทางการแพทย์ อุปกรณ์เครื่องช่วยความพิการ การช่วยเหลือด้านการประกอบอาชีพ การเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร การช่วยเหลือทางกฎหมาย การปรับสภาพแวดล้อมที่อยู่อาศัย การมีผู้ช่วยคนพิการ และเบี้ยความพิการตามหลักเกณฑ์

ส่วนที่ครอบครัวมองข้ามบ่อยที่สุดคือการปรับสภาพบ้านและอุปกรณ์เครื่องช่วย เพราะคิดว่าต้องซื้อเองทั้งหมด ทั้งที่มีช่องทางสนับสนุนตามเงื่อนไข การมีราวจับในห้องน้ำ ทางลาดที่ประตูบ้าน และรถเข็นที่เหมาะกับขนาดตัว เปลี่ยนคุณภาพชีวิตประจำวันได้มากกว่าเงินรายเดือนจำนวนหนึ่งเสียอีก

จำนวนเงินเบี้ยความพิการ เงื่อนไขการรับพร้อมกับเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ และรายละเอียดสิทธิด้านภาษีของผู้ดูแล เป็นเรื่องที่มีระเบียบกำกับและปรับเปลี่ยนได้ จึงไม่ควรเชื่อตัวเลขจากคำบอกเล่าในกลุ่มไลน์ ให้สอบถามศูนย์บริการคนพิการจังหวัดหรือสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัด และสอบถามเรื่องสิทธิรักษาพยาบาลกับสายด่วน สปสช. 1330

บัตรประจำตัวคนพิการมีอายุ 8 ปีนับแต่วันออกบัตร ครอบครัวจึงควรจดวันหมดอายุไว้บนปฏิทินและเริ่มดำเนินการต่ออายุก่อนถึงกำหนด ไม่ควรปล่อยให้ขาดช่วง เพราะบัตรที่หมดอายุกระทบการใช้สิทธิหลายอย่างพร้อมกัน หากมีการเปลี่ยนแปลงข้อมูลสำคัญ เช่น ย้ายที่อยู่ เปลี่ยนผู้ดูแล หรือบัตรสูญหาย ให้แจ้งศูนย์บริการคนพิการเพื่อดำเนินการตามขั้นตอน

ในกรณีที่ยื่นแล้วไม่ผ่าน กฎหมายเปิดช่องให้อุทธรณ์ โดยยื่นอุทธรณ์ต่อนายทะเบียนภายใน 15 วันนับแต่วันที่ได้รับแจ้ง และกำหนดให้พิจารณาวินิจฉัยภายใน 60 วัน สิ่งที่ช่วยได้มากในชั้นอุทธรณ์คือหลักฐานที่แสดงผลกระทบต่อชีวิตประจำวันอย่างเป็นรูปธรรม เช่น บันทึกการหกล้ม บันทึกว่าท่านทำอะไรเองไม่ได้บ้าง และความเห็นเพิ่มเติมจากแพทย์ผู้ดูแล

การจดทะเบียนผู้ดูแลคนพิการต้องมีผู้รับรองตามที่ทางราชการกำหนด ซึ่งโดยทั่วไปเป็นเจ้าหน้าที่ของรัฐที่ยังปฏิบัติหน้าที่อยู่ ข้าราชการบำนาญไม่สามารถลงนามรับรองในส่วนนี้ได้ จุดนี้ทำให้หลายครอบครัวต้องเดินทางซ้ำ จึงควรตรวจสอบก่อนว่าผู้รับรองที่เตรียมไว้มีคุณสมบัติถูกต้องหรือไม่