หลักของฌาปนกิจสงเคราะห์คือการช่วยเหลือกันเมื่อมีสมาชิกเสียชีวิต สมาชิกที่เหลือจะถูกเรียกเก็บเงินสงเคราะห์ตามที่ข้อบังคับของสมาคมกำหนด แล้วนำเงินที่รวบรวมได้ส่งมอบให้ผู้จัดการศพหรือทายาทที่สมาชิกระบุไว้ สมาคมสามารถหักค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานได้ตามอัตราที่กฎหมายลำดับรองกำหนดไว้ ไม่ใช่หักได้ตามใจ

ความต่างที่สำคัญจากประกันชีวิตคือ ประกันชีวิตเป็นสัญญาที่บริษัทรับความเสี่ยงและมีหน่วยงานกำกับดูแลธุรกิจประกันภัยโดยเฉพาะ มีการคำนวณเบี้ยตามหลักคณิตศาสตร์ประกันภัย และหลายแบบมีมูลค่าเวนคืนกรมธรรม์ ส่วนฌาปนกิจสงเคราะห์เป็นการรวมตัวของสมาชิกเพื่อช่วยเหลือกัน ไม่มีมูลค่าเวนคืน และเงินที่ส่งไปแล้วถือว่าใช้ไปเพื่อช่วยครอบครัวของสมาชิกรายอื่นแล้ว

ผลในทางปฏิบัติคือ ถ้าส่งเงินมาสิบปีแล้วขาดส่งจนพ้นสมาชิกภาพ จะไม่มีเงินก้อนคืนมาเหมือนการเวนคืนกรมธรรม์ นี่คือเหตุผลที่ต้องประเมินความสามารถในการส่งระยะยาวให้ดีตั้งแต่ก่อนสมัคร ไม่ใช่ดูแค่ว่าเดือนแรกจ่ายไหวหรือไม่

กลไกนี้ตรงไปตรงมาแต่คนสมัครมักไม่ได้คิดถึง เงินที่สมาชิกแต่ละคนต้องส่งในรอบหนึ่งขึ้นกับจำนวนสมาชิกที่เสียชีวิตในรอบนั้น ถ้าปีนี้มีสมาชิกเสียชีวิตเดือนละสองราย ยอดที่ต้องส่งก็ประมาณสองเท่าของอัตราต่อศพ แต่ถ้าอีกสิบปีข้างหน้าสมาชิกส่วนใหญ่อายุมากขึ้นจนเสียชีวิตเดือนละหลายราย ยอดที่ต้องส่งก็จะเพิ่มขึ้นตามจำนวนนั้น

สมาคมที่เปิดรับสมาชิกใหม่ได้ต่อเนื่องและมีคนวัยกลางคนเข้ามาเติมจะกระจายภาระได้ดีกว่า ส่วนสมาคมที่สมาชิกส่วนใหญ่อยู่ในวัยใกล้เคียงกันและแทบไม่มีคนใหม่เข้า มักเจอปัญหายอดเรียกเก็บพุ่งขึ้นในช่วงสิบถึงยี่สิบปีให้หลัง จนสมาชิกที่แก่ตัวลงและมีรายได้น้อยลงส่งไม่ไหว

คำถามที่ควรถามเจ้าหน้าที่สมาคมจึงไม่ใช่แค่ว่าเดือนนี้ต้องส่งเท่าไร แต่ควรถามว่าสามปีที่ผ่านมามีการเรียกเก็บเฉลี่ยเดือนละกี่ศพ จำนวนสมาชิกทั้งหมดเป็นเท่าไร และมีสมาชิกใหม่เข้ามาปีละกี่คน ตัวเลขสามชุดนี้บอกแนวโน้มภาระในอนาคตได้ดีกว่าคำโฆษณาใด ๆ

กฎหมายว่าด้วยการฌาปนกิจสงเคราะห์กำหนดให้การรวมกลุ่มลักษณะนี้ต้องจดทะเบียนกับนายทะเบียนจึงจะมีฐานะเป็นนิติบุคคล และต้องใช้ชื่อขึ้นต้นว่าสมาคมฌาปนกิจสงเคราะห์ การตรวจเรื่องนี้ทำได้ไม่ยาก คือขอดูใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนและข้อบังคับของสมาคมฉบับที่นายทะเบียนรับรอง แล้วจดเลขทะเบียนกับชื่อเต็มไว้

จากนั้นนำชื่อและเลขทะเบียนไปสอบถามกับหน่วยงานที่ทำหน้าที่นายทะเบียนในพื้นที่ ซึ่งโดยทั่วไปคือสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัด หรือที่ว่าการอำเภอในเขตที่สมาคมตั้งอยู่ การโทรถามใช้เวลาไม่นานและช่วยแยกกลุ่มที่ตั้งกันเองโดยไม่ได้จดทะเบียนออกไปได้ทันที

สัญญาณที่ควรระวังเป็นพิเศษคือ ผู้ชักชวนเร่งให้จ่ายวันนี้ ไม่ยอมให้เอกสารกลับไปอ่านที่บ้าน ให้โอนเข้าบัญชีบุคคลธรรมดาแทนบัญชีในนามสมาคม ไม่ออกใบเสร็จ หรือพูดถึงผลตอบแทน เงินปันผล และการชวนคนเพิ่มเพื่อรับค่าแนะนำ ซึ่งไม่ใช่ลักษณะของการฌาปนกิจสงเคราะห์ตามกฎหมาย

ก่อนจ่ายเงินให้ระบบใหม่ ควรไล่ดูก่อนว่าผู้สูงอายุมีสิทธิอะไรติดตัวอยู่บ้าง หลายบ้านพบว่ามีมากกว่าที่คิด เช่น ถ้าท่านเคยเป็นผู้ประกันตนกับสำนักงานประกันสังคม อาจมีสิทธิเกี่ยวกับค่าทำศพตามเงื่อนไขของมาตราที่เคยส่งเงินสมทบไว้ ซึ่งต้องตรวจสอบสถานะและเงื่อนไขกับสำนักงานประกันสังคมโดยตรง

นอกจากนี้ยังมีสิทธิสำหรับผู้สูงอายุที่มีคุณสมบัติตามเกณฑ์ที่ทางราชการกำหนด เรื่องการสงเคราะห์ในการจัดการศพ ซึ่งยื่นผ่านหน่วยงานในพื้นที่ จำนวนเงินและคุณสมบัติเป็นเรื่องที่ปรับเปลี่ยนได้ตามระเบียบ จึงควรสอบถามยอดและเงื่อนไขที่ใช้อยู่จริงกับกรมกิจการผู้สูงอายุหรือหน่วยงานพัฒนาสังคมในจังหวัด ไม่ควรอ้างอิงตัวเลขจากคำบอกเล่า

ข้าราชการบำนาญ พนักงานรัฐวิสาหกิจ สมาชิกสหกรณ์ และสมาชิกกลุ่มวิชาชีพบางกลุ่ม มักมีระบบฌาปนกิจของหน่วยงานตัวเองอยู่แล้ว การสมัครซ้ำหลายสมาคมพร้อมกันทำให้ภาระรายเดือนบานปลายโดยที่ครอบครัวไม่ได้ประโยชน์เพิ่มมากนัก จึงควรทำรายการสิทธิที่มีอยู่ทั้งหมดก่อนตัดสินใจ

เรื่องนี้แตะความรู้สึกมากกว่าที่คิด ผู้สูงอายุจำนวนมากอยากสมัครเพราะไม่อยากเป็นภาระลูกตอนเสียชีวิต และการที่ลูกคัดค้านตรง ๆ อาจทำให้ท่านรู้สึกว่าถูกลดคุณค่า วิธีที่ได้ผลกว่าคือคุยจากเป้าหมายเดียวกัน คือทำอย่างไรให้ครอบครัวไม่ต้องกู้เงินในวันงาน แล้วค่อยเปรียบเทียบว่าทางเลือกใดตอบเป้าหมายนั้นได้จริง

อีกเรื่องที่ควรจบตั้งแต่วันสมัครคือใครเป็นผู้จัดการศพหรือผู้รับเงินสงเคราะห์ที่ระบุไว้ และเอกสารเก็บไว้ที่ไหน หลายครอบครัวรู้ว่าพ่อแม่เป็นสมาชิกก็ต่อเมื่อพบใบเสร็จในลิ้นชักหลังงานศพผ่านไปแล้ว ทำให้ยื่นเรื่องล่าช้าหรือยื่นไม่ทันกำหนดตามข้อบังคับ

สุดท้ายควรตกลงกันว่าใครจะเป็นคนส่งเงินในเดือนที่ผู้สูงอายุไม่สะดวก เช่น ช่วงนอนโรงพยาบาลหรือช่วงที่เดินไม่ไหว การมีคนสำรองหนึ่งคนและมีช่องทางชำระที่ไม่ต้องเดินทางไปเอง ช่วยลดความเสี่ยงที่จะขาดส่งจนพ้นสมาชิกภาพหลังจ่ายมาหลายปี