คนวัยทำงานส่วนใหญ่ใช้สิทธิประกันสังคมตามมาตรา 33 ผ่านนายจ้าง เมื่อลาออกหรือเกษียณ สิทธินี้จะสิ้นสุดลง และต้องเลือกว่าจะสมัครเป็นผู้ประกันตนมาตรา 39 ต่อเพื่อรักษาสิทธิบางส่วนไว้ หรือกลับไปใช้สิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ หรือที่คนทั่วไปเรียกว่าบัตรทอง ซึ่งเป็นสิทธิพื้นฐานที่คนไทยทุกคนมีติดตัวเมื่อไม่ได้อยู่ในระบบประกันสังคมหรือสวัสดิการอื่น

ข้าราชการและครอบครัวมีสิทธิเบิกจ่ายตรงผ่านระบบสวัสดิการรักษาพยาบาลข้าราชการ ซึ่งมีเงื่อนไขการเบิกจ่ายและสถานพยาบาลที่รองรับต่างจากสิทธิบัตรทองและประกันสังคม คนคนเดียวมักมีสิทธิได้เพียงระบบหลักระบบเดียวในเวลาเดียวกัน จึงต้องรู้ว่าตัวเองอยู่ระบบไหนและจะย้ายไปอยู่ระบบไหนหลังเกษียณ ก่อนคิดเรื่องประกันเสริม

สิทธิพื้นฐานทุกระบบดูแลการรักษาความเจ็บป่วยตามมาตรฐานได้ในระดับหนึ่ง แต่มักไม่ครอบคลุมค่าห้องพิเศษ ยาบางรายการที่อยู่นอกบัญชียาหลักแห่งชาติ อุปกรณ์การแพทย์บางประเภท และค่าใช้จ่ายเมื่อผู้สูงอายุเข้าสู่ภาวะพึ่งพิง คือช่วยเหลือตัวเองในกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หรือ ADL (การกินอาหาร อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ เคลื่อนย้ายตัว) ได้น้อยลงจนต้องมีคนดูแลใกล้ชิดต่อเนื่อง

ค่าใช้จ่ายที่มักถูกมองข้ามคือค่าดูแลระยะยาวที่บ้านหรือในสถานดูแล ซึ่งไม่ใช่ค่ารักษาโรคโดยตรงแต่เป็นค่าคนดูแลและอุปกรณ์ช่วยเหลือ สิทธิสุขภาพพื้นฐานมักไม่ได้ออกแบบมาครอบคลุมส่วนนี้ ผู้ที่มีโรคร่วมหลายโรคพร้อมกัน หรือ multimorbidity และต้องใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันในแต่ละวัน หรือ polypharmacy มักมีค่าใช้จ่ายจริงสูงกว่าที่คนในบ้านประเมินไว้ตอนแรก เพราะต้องพบแพทย์หลายแผนกและติดตามอาการต่อเนื่อง

ประกันสุขภาพเสริมสำหรับผู้สูงอายุส่วนใหญ่กำหนดอายุรับสมัครสูงสุดไว้ชัดเจน และมักไม่คุ้มครองโรคประจำตัวที่เป็นอยู่ก่อนวันทำสัญญา หรือคุ้มครองได้ก็ต่อเมื่อพ้นระยะเวลารอคอยที่กำหนดไว้ในกรมธรรม์ นี่คือเหตุผลที่การพิจารณาตั้งแต่ช่วงก่อนเกษียณ ขณะที่สุขภาพยังค่อนข้างแข็งแรง มักมีทางเลือกและเงื่อนไขที่ดีกว่าการรอจนเริ่มมีอาการแล้วค่อยไปสมัคร

เกณฑ์ที่ควรใช้เปรียบเทียบไม่ใช่ชื่อยี่ห้อหรือคำโฆษณา แต่คือเบี้ยประกันตลอดอายุสัญญาที่มักปรับเพิ่มขึ้นตามอายุ วงเงินคุ้มครองต่อครั้งและต่อปี เครือข่ายโรงพยาบาลที่ใช้สิทธิได้ และเงื่อนไขการต่ออายุกรมธรรม์เมื่ออายุมากขึ้นหรือเคยเคลมไปแล้ว ควรตรวจสอบเงื่อนไขจริงกับบริษัทประกันหรือตัวแทนที่มีใบอนุญาตก่อนดำเนินการจริงทุกครั้ง

นอกจากสิทธิสุขภาพ ผู้สูงอายุไทยยังมีสิทธิเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุรายเดือนตามอายุ ซึ่งต้องลงทะเบียนเองที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตามทะเบียนบ้าน ไม่ได้จ่ายให้อัตโนมัติ อัตราเบี้ยยังชีพและเงื่อนไขอาจมีการทบทวนเป็นระยะ จึงควรตรวจสอบตัวเลขและเงื่อนไขล่าสุดกับหน่วยงานเจ้าของสิทธิโดยตรงก่อนวางแผนการเงิน ไม่ใช้ตัวเลขเก่าที่จำมาจากหลายปีก่อน

หลายบ้านไม่รู้ว่าต้องยื่นเรื่องเอง คิดว่าเมื่อถึงอายุแล้วจะได้รับโดยอัตโนมัติ ทำให้เสียสิทธิไปหลายเดือนหรือหลายปีโดยไม่จำเป็น การลงทะเบียนตั้งแต่เนิ่น ๆ ก่อนถึงวัยเกษียณจริงจึงช่วยให้ไม่พลาดสิทธิที่ควรได้