เส้นแบ่งที่ครอบครัวต้องจำให้ได้คือกลุ่มอาการที่เวลาเป็นตัวตัดสินผลการรักษา ได้แก่ อาการของโรคหลอดเลือดสมอง คือปากเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงซีกเดียว พูดไม่ชัดหรือฟังไม่เข้าใจ ซึ่งต้องจดเวลาที่เริ่มมีอาการให้แม่นที่สุดเพราะมีผลต่อวิธีรักษา อาการของภาวะหัวใจขาดเลือด คือเจ็บแน่นหน้าอกเหมือนมีของหนักทับ ร้าวไปกราม คอ หรือแขน มีเหงื่อแตกและคลื่นไส้ร่วมด้วย รวมถึงภาวะหมดสติ หายใจเฮือกหรือไม่หายใจ ชักต่อเนื่อง และเลือดออกที่ห้ามไม่อยู่

อีกกลุ่มที่มักถูกประเมินต่ำเกินไปคือการหกล้มในผู้สูงอายุ ถ้าล้มแล้วศีรษะกระแทก อาเจียน ซึมลง สับสนกว่าเดิม หรือผู้สูงอายุรายนั้นใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดอยู่ ต้องถือเป็นเหตุฉุกเฉินแม้ภายนอกจะดูปกติ เพราะเลือดออกในกะโหลกศีรษะอาจแสดงอาการช้าเป็นชั่วโมง และถ้าล้มแล้วลุกไม่ได้ ลงน้ำหนักขาไม่ได้ หรือขาผิดรูป ก็ไม่ควรพยายามอุ้มเคลื่อนย้ายกันเองที่บ้าน

สิ่งที่ต้องเข้าใจเพิ่มสำหรับผู้สูงอายุคือเรื่องอาการแสดงไม่ตรงแบบ ซึ่งหมายถึงการที่โรคเฉียบพลันรุนแรงมาด้วยอาการที่ดูไม่เกี่ยวข้อง เช่น ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะแล้วมาด้วยอาการสับสนเฉียบพลันโดยไม่มีไข้ หรือหัวใจขาดเลือดที่มาด้วยอาการอ่อนเพลียและหายใจเหนื่อยเท่านั้น ดังนั้นการที่ท่านซึมลง พูดจาสับสน หรือทำกิจวัตรประจำวันที่เคยทำเองได้ไม่ได้ในเวลาเพียงไม่กี่ชั่วโมง จึงเป็นสัญญาณที่ต้องรีบขอความช่วยเหลือ ไม่ใช่รอดูข้ามคืน

คำถามแรกของเจ้าหน้าที่มักไม่ใช่ชื่อผู้ป่วย แต่เป็นสถานที่เกิดเหตุ เพราะข้อมูลนี้ทำให้สั่งชุดปฏิบัติการที่ใกล้ที่สุดออกได้ก่อนที่จะซักถามส่วนที่เหลือ ผู้แจ้งจึงควรพูดที่อยู่พร้อมจุดสังเกตที่หาง่ายจริงในเวลากลางคืน เช่น ชื่อซอย ปากทางเข้า สีของรั้ว หรืออาคารที่มองเห็นได้จากถนนใหญ่ แล้วจึงตามด้วยเบอร์โทรกลับของผู้แจ้ง

ชุดคำถามถัดมาคือเรื่องการรู้สึกตัวและการหายใจ เพราะเป็นตัวกำหนดระดับความเร่งด่วนและคำแนะนำที่เจ้าหน้าที่จะให้ระหว่างรอ หากผู้ป่วยไม่รู้สึกตัวและไม่หายใจตามปกติ เจ้าหน้าที่จะแนะนำวิธีช่วยเหลือทางโทรศัพท์ไปพร้อมกับที่รถกำลังเดินทาง ซึ่งเป็นเหตุผลสำคัญที่สุดที่ห้ามวางสายก่อนได้รับอนุญาต

ส่วนข้อมูลสุขภาพ เช่น โรคประจำตัว ยาที่ใช้อยู่ ประวัติแพ้ยา การผ่าตัดหรืออุปกรณ์ฝังในร่างกาย จะถูกถามเพื่อส่งต่อให้ทีมที่มารับและโรงพยาบาลปลายทางเตรียมตัวล่วงหน้า ครอบครัวที่ทำบัตรข้อมูลฉุกเฉินไว้ที่ตู้เย็นหรือในกระเป๋าเงินของผู้สูงอายุจะตอบส่วนนี้ได้ภายในไม่กี่วินาที ขณะที่บ้านที่ไม่ได้เตรียมไว้มักเสียเวลาไปกับการค้นซองยาในห้องนอน

ช่วงเวลาระหว่างแจ้งเหตุกับรถมาถึงคือช่วงที่ครอบครัวทำผิดพลาดได้ง่ายที่สุดเพราะตื่นตกใจ หลักง่าย ๆ คือไม่ให้ผู้ป่วยกินหรือดื่มอะไรทั้งสิ้น รวมถึงน้ำเปล่าและยาที่คิดเองว่าน่าจะช่วย เพราะหากต้องทำหัตถการหรือมีปัญหาการกลืน การมีอาหารในกระเพาะจะเพิ่มความเสี่ยงสำลัก ยกเว้นกรณีที่เจ้าหน้าที่ในสายแนะนำเป็นอย่างอื่น

เรื่องการจัดท่าให้ยึดตามที่เจ้าหน้าที่แนะนำ โดยหลักคือถ้ารู้สึกตัวและหายใจเหนื่อย มักให้อยู่ในท่านั่งพิงที่สบายที่สุด ถ้าไม่รู้สึกตัวแต่ยังหายใจ มักให้จัดท่านอนตะแคงเพื่อป้องกันการสำลัก และถ้าสงสัยว่ามีการบาดเจ็บของกระดูกสันหลังหรือสะโพกจากการหกล้ม ไม่ควรพยายามอุ้มหรือดึงลุกเอง ให้รอทีมที่มีอุปกรณ์เคลื่อนย้ายที่เหมาะสม

อีกส่วนที่ช่วยได้จริงคือการเตรียมทางเข้า ปลดล็อกประตูรั้ว เปิดไฟหน้าบ้าน นำสัตว์เลี้ยงเข้าที่ ย้ายรถที่ขวางทาง และส่งคนหนึ่งคนไปยืนรอที่ปากซอยหรือหน้าอาคารเพื่อนำทาง ในอาคารสูงควรมีคนกดลิฟต์รอไว้ ส่วนของที่ต้องหยิบติดมือไปด้วยคือบัตรประจำตัวประชาชน เอกสารสิทธิการรักษา บัตรข้อมูลฉุกเฉิน และซองยาทั้งหมดที่ผู้สูงอายุใช้อยู่

ความลังเลที่พบบ่อยที่สุดของครอบครัวไทยไม่ใช่เรื่องอาการ แต่เป็นความกลัวว่าจะถูกพาไปโรงพยาบาลที่ไม่มีสิทธิแล้วจ่ายไม่ไหว ประเทศไทยมีหลักเกณฑ์สำหรับกรณีเจ็บป่วยฉุกเฉินวิกฤตที่เปิดให้เข้ารับการรักษาในสถานพยาบาลที่ใกล้ที่สุดได้ก่อน โดยการพิจารณาว่าเข้าเกณฑ์ฉุกเฉินวิกฤตหรือไม่เป็นการคัดแยกตามอาการโดยบุคลากรทางการแพทย์ ไม่ใช่การตัดสินใจของญาติ

บทความนี้ไม่ระบุตัวเลขค่าใช้จ่าย เงื่อนไขเวลา หรือรายละเอียดความครอบคลุมใด ๆ เพราะหลักเกณฑ์เหล่านี้เปลี่ยนแปลงได้และต่างกันตามกองทุนสิทธิที่ผู้สูงอายุใช้อยู่ สิ่งที่ครอบครัวควรทำคือตรวจสอบข้อมูลล่าสุดกับสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติที่สายด่วน 1330 หรือกับหน่วยงานเจ้าของสิทธิของตนเองไว้ตั้งแต่ตอนที่ยังไม่มีเหตุ ไม่ใช่ตอนยืนอยู่หน้าห้องฉุกเฉิน

สิ่งที่ไม่ควรทำเด็ดขาดคือเลื่อนการโทรออกไปเพื่อรอปรึกษาญาติเรื่องเงินก่อนในกลุ่มอาการที่เวลามีผลต่อชีวิต เพราะความเสียหายจากการมาถึงโรงพยาบาลช้าในโรคหลอดเลือดสมองหรือหัวใจขาดเลือดนั้นแก้คืนไม่ได้ ส่วนเรื่องสิทธิและค่าใช้จ่ายยังตามแก้ไขและยื่นเรื่องภายหลังได้เสมอ