เมื่อผู้สูงอายุบอกว่าเจ็บหน้าอก สิ่งที่มีผลต่อผลลัพธ์มากที่สุดไม่ใช่การหาสาเหตุให้ถูกต้อง แต่คือการตัดสินใจเร็วพอว่าจะโทร 1669 หรือไม่ ครอบครัวส่วนใหญ่เสียเวลาไปกับการพยายามวินิจฉัยเองที่บ้าน ลองนวด ลองดื่มน้ำอุ่น ลองให้นอนพักสักครึ่งชั่วโมงแล้วค่อยดูใหม่ ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ราคาแพงที่สุดถ้าเป็นภาวะหัวใจขาดเลือดจริง เพราะกล้ามเนื้อหัวใจที่ขาดเลือดนานขึ้นคือเนื้อหัวใจที่เสียไปมากขึ้น

หลักง่าย ๆ ที่ใช้ได้จริงคือดูสามอย่างพร้อมกัน ได้แก่ ลักษณะอาการว่าเป็นแบบแน่นตื้อทั้งบริเวณหรือเจ็บเฉพาะจุดเล็ก ๆ ระยะเวลาว่าต่อเนื่องเกินไม่กี่นาทีหรือวูบเดียวหาย และอาการร่วมว่ามีเหงื่อแตก ตัวเย็น เหนื่อยหอบ คลื่นไส้ หรือหน้ามืดหรือไม่ ถ้าอาการเป็นแบบแน่นทั้งบริเวณ ต่อเนื่อง และมีอาการร่วมข้างต้นแม้เพียงอย่างเดียว ให้ถือเป็นเหตุฉุกเฉินและโทร 1669 ทันที

อีกจุดที่ครอบครัวมักพลาดคือเชื่อคำปฏิเสธของผู้สูงอายุมากเกินไป หลายท่านจะบอกว่าไม่เป็นไร เดี๋ยวก็หาย เพราะไม่อยากเป็นภาระ ไม่อยากไปโรงพยาบาลตอนดึก หรือกลัวว่าลูกหลานจะต้องลางาน การตัดสินใจจึงควรอิงสิ่งที่คุณสังเกตเห็นด้วยตาร่วมด้วยเสมอ เช่น สีหน้า เหงื่อ ท่าทางการหายใจ และความสามารถในการพูดเป็นประโยคยาว ไม่ใช่อิงคำตอบของท่านเพียงอย่างเดียว

เรื่องที่สำคัญที่สุดของบทความนี้คือ อาการแสดงไม่ตรงแบบ หรือที่ทางการแพทย์เรียกว่า atypical presentation ซึ่งพบได้บ่อยขึ้นตามอายุ โดยเฉพาะในผู้สูงอายุมาก ผู้หญิง และผู้ที่เป็นเบาหวานมานาน เพราะการรับรู้ความเจ็บปวดเปลี่ยนไปตามวัยและตามภาวะเส้นประสาทที่เสื่อมจากเบาหวาน ผลคือหัวใจขาดเลือดอาจแสดงออกเป็นความเหนื่อยผิดปกติ อ่อนเพลียจนทำกิจวัตรประจำวันเดิมไม่ไหว จุกแน่นใต้ลิ้นปี่เหมือนอาหารไม่ย่อย หรือคลื่นไส้อาเจียน แทนที่จะเป็นอาการปวดหน้าอกแบบที่คนทั่วไปคาดหวัง

อีกรูปแบบที่ครอบครัวมักตีความผิดคือ ภาวะสับสนเฉียบพลัน หรือ delirium คือผู้สูงอายุที่ปกติรู้เรื่องดี อยู่ ๆ พูดจาสับสน ไม่มีสมาธิ เรียกแล้วเหม่อ ภายในไม่กี่ชั่วโมง อาการแบบนี้ในผู้สูงอายุไม่ใช่ความจำไม่ดีตามวัย แต่เป็นสัญญาณว่ามีอะไรผิดปกติในร่างกายเฉียบพลัน ซึ่งรวมถึงหัวใจขาดเลือด การติดเชื้อ และอีกหลายสาเหตุ จึงต้องรีบประเมิน ไม่ใช่รอดูอาการข้ามคืน

เมื่อรูปแบบอาการไม่ชัดเจนแบบนี้ เกณฑ์ที่ปลอดภัยกว่าสำหรับครอบครัวคือดูที่ความเปลี่ยนแปลงเฉียบพลันจากพื้นฐานเดิมของท่าน ถ้าเมื่อวานยังเดินไปตลาดได้ วันนี้เดินจากห้องนอนไปห้องน้ำแล้วต้องหยุดพักเพราะเหนื่อย นั่นคือความผิดปกติที่มีน้ำหนัก แม้จะไม่มีคำว่าเจ็บหน้าอกอยู่ในประโยคเลยก็ตาม

การรู้ว่าแบบไหนมักไม่ฉุกเฉินมีประโยชน์จริง เพราะช่วยลดความตื่นตระหนกในบ้านที่มีผู้สูงอายุบ่นเจ็บหน้าอกเป็นประจำจากสาเหตุเดิมที่แพทย์เคยประเมินไว้แล้ว ลักษณะที่มักชี้ไปทางผนังทรวงอกหรือกล้ามเนื้อ คือเจ็บเฉพาะจุดที่ใช้นิ้วชี้ได้ กดตรงนั้นแล้วเจ็บมากขึ้น เจ็บสัมพันธ์กับการบิดตัว เอื้อมหยิบของ หรือหายใจเข้าลึก ๆ และมักมีประวัติยกของหรือไอมากมาก่อน

ส่วนอาการแสบร้อนกลางอกที่สัมพันธ์กับมื้ออาหาร มักเป็นหลังกินอิ่มมาก กินของมันหรือเผ็ด และดีขึ้นเมื่อนั่งตัวตรงหรือไม่นอนราบทันทีหลังอาหาร ถ้าผู้สูงอายุมีรูปแบบนี้ซ้ำ ๆ และแพทย์เคยประเมินแล้วว่าเป็นเรื่องของกรดไหลย้อน ก็มักเป็นเรื่องที่รอคุยในนัดปกติได้

แต่ต้องย้ำข้อจำกัดให้ชัด ลักษณะเหล่านี้เป็นเพียงแนวโน้ม ไม่ใช่เครื่องมือแยกโรคที่เชื่อถือได้เต็มร้อย มีผู้สูงอายุที่หัวใจขาดเลือดจริงแต่บรรยายอาการเหมือนอาหารไม่ย่อยทุกประการ ดังนั้นถ้าเป็นครั้งแรก รูปแบบเปลี่ยนไปจากเดิม รุนแรงขึ้น นานขึ้น หรือมีอาการร่วมอย่างเหงื่อแตกและเหนื่อยหอบ ให้ทิ้งแนวโน้มทั้งหมดนี้แล้วโทร 1669

ผู้สูงอายุที่มีความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง สูบบุหรี่มาก่อน เคยใส่ขดลวดหัวใจ หรือมีประวัติคนในครอบครัวเสียชีวิตกะทันหันจากโรคหัวใจ คือกลุ่มที่อาการเจ็บหน้าอกควรถูกตีความอย่างระมัดระวังกว่าคนทั่วไป ในบ้านแบบนี้เกณฑ์การโทร 1669 ควรตั้งไว้ต่ำกว่าปกติ ไม่ใช่รอให้อาการชัดเจนเหมือนในภาพยนตร์

เรื่องยาก็มีผลจริง ผู้สูงอายุจำนวนมากอยู่ในภาวะ ใช้ยาหลายชนิด หรือ polypharmacy คือกินยาหลายรายการจากหลายคลินิก ยาบางกลุ่มอาจทำให้ชีพจรช้าลงจนอาการไม่ชัด บางกลุ่มทำให้หน้ามืดง่ายขึ้นเมื่อลุกยืนเพราะภาวะ ความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือ orthostatic hypotension และยาต้านการแข็งตัวของเลือดมีผลต่อการตัดสินใจของทีมแพทย์อย่างมาก การมีรายการยาฉบับล่าสุดพร้อมส่งให้เจ้าหน้าที่จึงมีค่ามากกว่าที่ครอบครัวส่วนใหญ่คิด

สิ่งที่ห้ามทำคือปรับยาเองในภาวะแบบนี้ ไม่ว่าจะเป็นการงดยาเพราะกลัวว่ายาทำให้เจ็บหน้าอก หรือการหยิบยาอมใต้ลิ้นของญาติคนอื่นในบ้านมาให้ ยาที่แพทย์สั่งไว้เฉพาะรายควรใช้ตามที่แพทย์ผู้สั่งกำหนดเท่านั้น และถ้าไม่แน่ใจ ให้ถามเจ้าหน้าที่ 1669 ขณะอยู่ในสาย

ครอบครัวไทยจำนวนมากเลือกขับรถพาไปโรงพยาบาลเองเพราะคิดว่าเร็วกว่า โดยเฉพาะบ้านที่อยู่ใกล้โรงพยาบาล แต่ข้อได้เปรียบของรถพยาบาลไม่ได้อยู่ที่ความเร็วบนถนนอย่างเดียว อยู่ที่การเริ่มประเมินและดูแลตั้งแต่ที่บ้าน การแจ้งโรงพยาบาลล่วงหน้าให้เตรียมทีมรอ และการที่มีคนดูแลได้ทันทีหากอาการทรุดระหว่างทาง ซึ่งเป็นสิ่งที่รถส่วนตัวทำไม่ได้เลย

เมื่อโทร 1669 เจ้าหน้าที่จะถามคำถามเพื่อคัดแยกระดับความเร่งด่วน เช่น ผู้ป่วยรู้สึกตัวดีไหม หายใจเป็นอย่างไร เจ็บแบบไหนและนานเท่าไร มีโรคประจำตัวอะไร กินยาอะไรอยู่ คำถามเหล่านี้ไม่ใช่การถ่วงเวลา แต่เป็นการจัดชุดปฏิบัติการและให้คำแนะนำระหว่างรอ ผู้ดูแลจึงควรอยู่ใกล้ผู้สูงอายุขณะคุยโทรศัพท์ เปิดลำโพง และตอบตามที่เห็นจริง ไม่ต้องเดาชื่อโรค

สิ่งที่ควรเตรียมไว้ล่วงหน้าตั้งแต่วันที่ยังไม่มีเหตุ คือที่อยู่บ้านแบบที่คนนอกหาเจอจริง จุดสังเกตใกล้บ้าน เบอร์ติดต่อที่รับสายแน่นอน และชุดข้อมูลสุขภาพย่อของผู้สูงอายุ ครอบครัวที่เคยซ้อมเรื่องนี้ไว้จะเสียเวลาน้อยกว่าครอบครัวที่ต้องค้นหาสมุดยาในลิ้นชักขณะที่คนในบ้านกำลังเหงื่อแตก