วันหมดอายุที่พิมพ์บนแผงยาหรือขวดยาเป็นผลจากการทดสอบความคงตัวของผู้ผลิต ภายใต้เงื่อนไขการเก็บที่ระบุไว้และยังไม่เปิดใช้ เมื่อเลยวันนั้นไป ผู้ผลิตไม่รับประกันว่าตัวยาสำคัญจะยังอยู่ในปริมาณที่ออกฤทธิ์ได้เต็มที่ ยาบางชนิดอาจเสื่อมฤทธิ์ลงอย่างช้า ๆ ในขณะที่บางชนิดเสื่อมเร็วกว่ามากเมื่อเจอความร้อนชื้นแบบบ้านไทย

ประเด็นนี้สำคัญกับผู้สูงอายุมากกว่ากลุ่มอื่น เพราะยาโรคเรื้อรังจำนวนมาก เช่น ยาควบคุมความดันหรือยาเบาหวาน ต้องการปริมาณตัวยาที่แน่นอนเพื่อควบคุมอาการให้อยู่ในระดับปลอดภัย หากยาเสื่อมฤทธิ์ลงโดยไม่รู้ตัว ผลที่ตามมาอาจไม่ใช่แค่ “ยาไม่ได้ผล” แต่อาจทำให้โรคเดิมควบคุมไม่ได้และแสดงอาการแสดงไม่ตรงแบบ (atypical presentation) ซึ่งพบได้บ่อยในผู้สูงอายุ เช่น อาการซึมลง สับสน หรือเพลียผิดปกติ แทนที่จะเป็นอาการเฉียบพลันชัดเจนแบบที่พบในคนอายุน้อย

หลายครอบครัวเข้าใจว่าถ้าวันหมดอายุบนกล่องยังไม่ถึง ยาที่เปิดใช้แล้วต้องยังใช้ได้แน่นอน แต่ในความเป็นจริง ยาน้ำสำหรับรับประทาน ยาหยอดตา ยาหยอดหู และยาพ่นจมูกหลายชนิด มีอายุการใช้งานหลังเปิดขวดสั้นกว่าวันหมดอายุเดิมมาก เพราะเมื่อเปิดแล้วอากาศและความชื้นสามารถเข้าไปทำปฏิกิริยากับตัวยาหรือทำให้เชื้อจุลินทรีย์เจริญเติบโตได้ โดยเฉพาะยาหยอดตาที่สัมผัสกับดวงตาโดยตรง หากใช้ยาหยอดตาที่เปิดมานานเกินไปแล้วเกิดการติดเชื้อ อาจส่งผลกระทบรุนแรงกว่ายาชนิดอื่น

วิธีที่ปลอดภัยคือเขียนวันที่เปิดใช้ครั้งแรกไว้บนขวดทันทีที่แกะ แล้วนับระยะเวลาที่ควรใช้ต่อจากวันนั้นตามคำแนะนำบนฉลากหรือคำแนะนำจากเภสัชกร แทนที่จะยึดวันหมดอายุเดิมบนกล่องเพียงอย่างเดียว

การตรวจด้วยตาเปล่าช่วยจับสัญญาณยาเสื่อมสภาพที่ชัดเจนได้ เช่น ยาเม็ดที่แตกร่วน เปลี่ยนสี มีจุดด่าง หรือมีกลิ่นแปลกไปจากเดิม ยาน้ำที่ขุ่น ตกตะกอน หรือแยกชั้น และแคปซูลที่นิ่มผิดปกติหรือติดกันเป็นก้อน สัญญาณเหล่านี้บ่งบอกได้ค่อนข้างชัดว่าไม่ควรใช้ยานั้นต่อแล้ว

แต่ยาหลายชนิดเสื่อมฤทธิ์ลงได้โดยที่รูปลักษณ์ภายนอกยังดูเหมือนเดิมทุกประการ โดยเฉพาะยาที่สูญเสียปริมาณตัวยาสำคัญไปทีละน้อยจากความร้อนสะสม กรณีนี้การดูด้วยตาเปล่าอย่างเดียวจะบอกไม่ได้ ดังนั้นหลักที่ปลอดภัยกว่าคือยึดวันหมดอายุและวันที่เปิดใช้เป็นเกณฑ์หลักเสมอ ไม่ใช่รอจนกว่าจะสังเกตเห็นความผิดปกติด้วยตาก่อนจึงค่อยทิ้ง

การทิ้งยาหมดอายุอย่างไม่ระมัดระวังมีความเสี่ยงมากกว่าที่คิด ยาเม็ดที่ทิ้งลงถังขยะโดยไม่ปิดผนึกอาจถูกเด็กเล็ก สัตว์เลี้ยง หรือแม้แต่ผู้สูงอายุที่มีความจำเปลี่ยนแปลงหยิบขึ้นมากินโดยเข้าใจผิดว่าเป็นยาที่ยังใช้อยู่ ส่วนการทิ้งยาน้ำหรือยาเม็ดลงชักโครกหรืออ่างล้างมืออาจทำให้ตัวยาปนเปื้อนแหล่งน้ำ ซึ่งไม่ใช่วิธีที่แนะนำ

วิธีที่ปลอดภัยกว่าคือสอบถามร้านขายยาหรือโรงพยาบาลใกล้บ้านว่ามีจุดรับคืนยาหมดอายุหรือไม่ หากไม่มีจุดรับคืนในพื้นที่ ให้ผสมยาเม็ดหรือแคปซูลกับสิ่งที่ไม่น่ากินสำหรับคนหรือสัตว์ เช่น กากกาแฟหรือดินสำหรับปลูกต้นไม้ ใส่ถุงปิดสนิทก่อนทิ้งรวมกับขยะทั่วไป และลอกฉลากที่มีข้อมูลส่วนตัวออกจากขวดหรือกล่องยาก่อนทิ้งเสมอ