ตามข้อมูลของ สปสช. บริการวัคซีนไข้หวัดใหญ่ตามฤดูกาลโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายครอบคลุมกลุ่มเสี่ยงเจ็ดกลุ่ม ซึ่งมีสองกลุ่มที่เกี่ยวกับครอบครัวผู้สูงอายุโดยตรง คือผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป และผู้ป่วยโรคเรื้อรังในกลุ่มที่กำหนด เช่น โรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง หอบหืด โรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง ไตวาย เบาหวาน และผู้ป่วยมะเร็งที่ได้รับเคมีบำบัด จุดสำคัญคือสิทธินี้ใช้ได้กับทุกสิทธิการรักษา ไม่ได้จำกัดเฉพาะผู้ถือบัตรทอง หลายครอบครัวเข้าใจผิดตรงนี้แล้วเสียเงินฉีดเองทั้งที่มีสิทธิอยู่แล้ว

อีกจุดที่มักเข้าใจผิดคือคิดว่าผู้สูงอายุทุกคนได้ฟรี ความจริงคือเกณฑ์อายุที่ สปสช. ระบุไว้เริ่มที่ 65 ปี ส่วนผู้ที่อายุ 60 ถึง 64 ปีจะเข้าเกณฑ์ได้ก็ต่อเมื่ออยู่ในกลุ่มโรคเรื้อรังหรือกลุ่มเสี่ยงอื่นที่กำหนดไว้ ดังนั้นบ้านที่มีผู้สูงอายุสองท่านอายุใกล้กัน อาจได้สิทธิไม่เหมือนกัน ควรเช็กรายคนแทนการเหมารวม

ช่วงเวลาเปิดให้บริการ จำนวนวัคซีนที่จัดสรร และรายละเอียดของกลุ่มเสี่ยงเป็นเรื่องที่หน่วยงานปรับได้ในแต่ละปีตามสถานการณ์และงบประมาณ การอ่านข่าวของปีก่อนแล้วเชื่อว่าปีนี้เหมือนเดิมคือความเสี่ยงที่จะเดินทางไปเสียเที่ยว ก่อนออกจากบ้านทุกครั้งควรตรวจรอบปัจจุบันกับสายด่วน สปสช. 1330 หรือหน่วยบริการที่จะไปโดยตรง

เหตุผลที่ครอบครัวมักใช้ปฏิเสธคือท่านอยู่แต่ในบ้าน ไม่ได้ไปไหน คงไม่ติด แต่ในทางปฏิบัติ เชื้อไข้หวัดใหญ่มักเข้าบ้านมากับคนที่ยังออกไปข้างนอกทุกวัน คือลูกหลานวัยทำงาน เด็กวัยเรียน และผู้ดูแลที่ผลัดเวรกันมา ผู้สูงอายุที่อยู่บ้านจึงไม่ได้ปลอดภัยโดยอัตโนมัติ และมักเป็นคนสุดท้ายในบ้านที่ติด แต่เป็นคนที่อาการหนักที่สุด

สิ่งที่ต่างจากคนอายุน้อยอย่างชัดเจนคืออาการแสดงไม่ตรงแบบ ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งไม่ได้มาด้วยไข้สูงหนาวสั่นแบบในตำรา แต่มาด้วยซึมลง ไม่ยอมกินข้าว พูดน้อยลง หรือเกิดภาวะสับสนเฉียบพลัน ที่เรียกว่า delirium ซึ่งคือความสับสนที่เกิดขึ้นเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วันและอาการขึ้นลงไม่คงที่ บางรายสัญญาณแรกคือหกล้มโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน ครอบครัวที่รอไข้จึงมักรู้ช้ากว่าที่ควร

ผลกระทบที่ตามมาไม่ได้จบที่การเป็นหวัดหนึ่งสัปดาห์ การเจ็บป่วยเฉียบพลันในผู้สูงอายุมักทำให้โรคประจำตัวเดิมกำเริบไปด้วย และทำให้ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน หรือ ADL เช่น การลุกเข้าห้องน้ำเองและการอาบน้ำเอง ถดถอยลงหลังนอนติดเตียงไม่กี่วัน ซึ่งบางรายไม่กลับมาเท่าเดิม นี่คือเหตุผลที่ทีมดูแลผู้สูงอายุให้ความสำคัญกับการป้องกันมากกว่าการรอรักษา

ไข้หวัดใหญ่ในประเทศไทยไม่ได้ระบาดหนักเฉพาะหน้าหนาวแบบประเทศเขตอบอุ่น แต่มักมีช่วงที่พบผู้ป่วยเพิ่มขึ้นในฤดูฝนด้วย โครงการฉีดวัคซีนของภาครัฐจึงมักเปิดเป็นรอบก่อนช่วงที่คาดว่าจะมีผู้ป่วยมาก และปิดรอบเมื่อวัคซีนที่จัดสรรหมด ไม่ใช่บริการที่เปิดตลอดทั้งปี

วิธีที่ใช้ได้จริงคืออย่ารอจำวันเอง แต่ให้ผูกการเช็กเข้ากับสิ่งที่ครอบครัวทำอยู่แล้ว เช่น เช็กทุกครั้งที่พาไปรับยาโรคเรื้อรังตามนัด หรือตั้งเตือนในปฏิทินของลูกหลานปีละสองครั้ง แล้วโทร 1330 ถามว่ารอบนี้เปิดหรือยังและหน่วยบริการใกล้บ้านยังมีคิวหรือไม่

หากรอบนั้นวัคซีนหมดหรือคิวเต็ม อย่าเพิ่งสรุปว่าปีนี้ไม่ได้ฉีดแล้ว ควรถามหน่วยบริการว่ามีรอบเพิ่มเติมหรือจุดบริการอื่นในพื้นที่หรือไม่ และจดไว้ว่าถามวันไหน ได้คำตอบจากใคร เพื่อไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ทุกครั้งที่ผู้ดูแลเปลี่ยนเวร

เรื่องแรกคือยา ผู้สูงอายุจำนวนมากอยู่ในภาวะใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือ polypharmacy ซึ่งหมายถึงการกินยาหลายรายการจากหลายแพทย์หลายโรงพยาบาล สิ่งที่ต้องแจ้งเป็นพิเศษคือยาต้านการแข็งตัวของเลือดหรือยาละลายลิ่มเลือด เพราะเจ้าหน้าที่จะใช้ข้อมูลนี้ในการดูแลจุดที่ฉีดและการกดห้ามเลือดหลังฉีด รวมถึงยากดภูมิคุ้มกันและยาสเตียรอยด์ที่ใช้ต่อเนื่อง ซึ่งอาจมีผลต่อการพิจารณาของแพทย์ ข้อสำคัญคือห้ามหยุด ลด หรือปรับยาเหล่านี้เองก่อนไปฉีดเด็ดขาด ให้แจ้งแล้วปล่อยให้ทีมผู้ให้บริการเป็นผู้ตัดสิน

เรื่องที่สองคือประวัติแพ้ ต้องแยกให้ชัดระหว่างอาการข้างเคียงทั่วไปที่เคยเกิด เช่น ปวดแขนหรือเพลียหนึ่งวัน กับปฏิกิริยาแพ้รุนแรงที่เคยเกิดหลังได้รับวัคซีนหรืออาหารบางอย่าง เช่น หน้าบวม ปากบวม หายใจไม่ออก หรือผื่นลมพิษขึ้นทั้งตัว ถ้าเคยมีประวัติแบบหลัง ต้องบอกก่อนเข้ารับบริการเสมอ ไม่ใช่รอให้ถาม และควรระบุด้วยว่าเกิดขึ้นเมื่อไร หลังได้รับอะไร

เรื่องที่สามคือสภาพในวันนั้น ถ้ากำลังมีไข้ กำลังรักษาการติดเชื้ออยู่ เพิ่งออกจากโรงพยาบาล หรือเพิ่งได้รับวัคซีนอื่นมาไม่นาน ต้องแจ้งให้ครบ เพราะเป็นข้อมูลที่ใช้ตัดสินว่าควรฉีดวันนี้หรือเลื่อนไปก่อน การปกปิดเพราะกลัวเสียเที่ยวคือความเสี่ยงที่ไม่คุ้มกันเลย

อาการที่พบได้บ่อยและมักหายเองคือปวดหรือบวมแดงบริเวณที่ฉีด เพลีย ปวดเมื่อยตัว หรือรู้สึกครั่นเนื้อครั่นตัวช่วงสั้น ๆ สิ่งที่ครอบครัวควรทำคือจดไว้ว่าเกิดอะไร วันไหน นานเท่าไร แทนการจำเอา เพราะข้อมูลนี้มีประโยชน์ในปีถัดไปเมื่อต้องคุยกับเจ้าหน้าที่อีกครั้ง

สิ่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษในผู้สูงอายุคืออาการปวดแขนข้างที่ฉีดจนใช้แขนไม่ถนัด เพราะอาจทำให้ยันตัวลุกจากเตียงหรือจับราวจับได้ไม่มั่นคงเหมือนเดิมในหนึ่งถึงสองวันแรก ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงหกล้มในบ้านโดยที่ไม่มีใครนึกถึง วิธีง่ายที่สุดคือแจ้งเจ้าหน้าที่ล่วงหน้าว่าผู้สูงอายุถนัดใช้แขนข้างใดยันตัว และช่วงสองวันแรกให้คนในบ้านช่วยดูตอนลุกจากเตียงมากกว่าปกติ

อีกเรื่องที่ควรเตรียมล่วงหน้าคือการลุกยืนหลังนั่งรอคิวนาน ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งมีภาวะความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า ทำให้หน้ามืดวูบตอนลุกจากเก้าอี้ในจุดบริการที่พื้นแข็งและคนพลุกพล่าน ควรให้ท่านนั่งพักที่ขอบเก้าอี้สักครู่ก่อนยืน และมีคนอยู่ข้าง ๆ เสมอในจังหวะนั้น