ร่างกายคนเราระบายความร้อนได้สองทางหลัก คือการขับเหงื่อแล้วให้เหงื่อระเหย และการขยายหลอดเลือดที่ผิวหนังเพื่อพาความร้อนออก ทั้งสองกลไกนี้ทำงานได้น้อยลงตามวัย ต่อมเหงื่อตอบสนองช้าลงและขับเหงื่อได้น้อยลง ส่วนการปรับการไหลเวียนเลือดที่ผิวหนังก็ช้ากว่าเดิม โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคหัวใจหรือหลอดเลือด

อีกเรื่องที่มีผลมากแต่ไม่ค่อยมีใครพูดถึงคือการรับรู้ความกระหายน้ำที่ลดลงตามวัย ผู้สูงอายุจำนวนมากจึงขาดน้ำไปแล้วโดยที่ยังไม่รู้สึกอยากดื่ม การถามว่าหิวน้ำไหมแล้วได้คำตอบว่าไม่หิว จึงไม่ใช่หลักฐานว่าร่างกายมีน้ำพอ ยิ่งไปกว่านั้น สัดส่วนน้ำในร่างกายยังลดลงตามมวลกล้ามเนื้อที่น้อยลงหรือภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย ทำให้มีน้ำสำรองในร่างกายน้อยกว่าคนหนุ่มสาวตั้งแต่ต้น

เมื่อรวมกับโรคประจำตัวที่พบบ่อย เช่น โรคหัวใจ โรคไต และเบาหวาน ผู้สูงอายุจึงเข้าสู่ภาวะที่ร่างกายมีกำลังสำรองน้อย หรือภาวะเปราะบาง ซึ่งหมายความว่าความร้อนที่คนหนุ่มสาวทนได้สบาย อาจเพียงพอที่จะทำให้ผู้สูงอายุรายเดียวกันเข้าสู่ภาวะฉุกเฉินได้

ยาหลายกลุ่มที่ผู้สูงอายุใช้ประจำมีผลต่อการควบคุมอุณหภูมิและสมดุลน้ำในร่างกาย เช่น ยาขับปัสสาวะที่ทำให้ร่างกายสูญเสียน้ำมากขึ้น ยาลดความดันบางกลุ่มที่มีผลต่อการปรับตัวของหลอดเลือด ยาแก้แพ้บางชนิดและยาบางกลุ่มที่ทำให้เหงื่อออกน้อยลง รวมถึงยาทางจิตเวชบางกลุ่มที่มีผลต่อศูนย์ควบคุมอุณหภูมิ

ประเด็นสำคัญคือห้ามหยุด ลด หรือปรับยาเหล่านี้เองเด็ดขาด เพราะยาเหล่านั้นมีไว้ควบคุมโรคที่อันตรายไม่แพ้กัน สิ่งที่ควรทำแทนคือขอให้แพทย์หรือเภสัชกรช่วยทบทวนรายการยาทั้งหมดก่อนเข้าหน้าร้อน โดยเฉพาะในผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะใช้ยาหลายชนิดจากหลายโรงพยาบาล ซึ่งบ่อยครั้งไม่มีใครเคยเห็นรายการยาทั้งหมดพร้อมกันเลย

อีกกลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือผู้ที่แพทย์จำกัดปริมาณน้ำดื่มไว้ เช่น ผู้ป่วยหัวใจล้มเหลวหรือโรคไตบางราย ครอบครัวไม่ควรตัดสินใจเพิ่มน้ำเองในช่วงอากาศร้อน แต่ควรโทรถามหน่วยบริการที่ดูแลว่าควรปรับอย่างไรในสภาพอากาศแบบนี้ เพื่อให้ได้คำตอบที่เหมาะกับโรคของท่าน

ภาพที่คนส่วนใหญ่คุ้นคือคนงานกลางแดดที่เหงื่อท่วมตัว หน้าแดง แล้ววูบล้ม แต่ในผู้สูงอายุ ภาพนั้นมักไม่เกิด สิ่งที่เห็นกลับเป็นผิวแห้ง ร้อน และไม่มีเหงื่อ ทั้งที่อากาศร้อนจัด ซึ่งเป็นสัญญาณอันตรายมากกว่าไม่ใช่น้อยกว่า

สัญญาณที่มาก่อนและถูกมองข้ามบ่อยที่สุดคือการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรมและสติ ท่านอาจซึมลง พูดน้อยกว่าปกติ ตอบช้า สับสนเรื่องวันเวลาหรือสถานที่ทั้งที่ปกติไม่เคยเป็น กระสับกระส่ายผิดปกติ หรือไม่ยอมกินข้าวโดยไม่มีเหตุผล ลักษณะนี้คือภาวะสับสนเฉียบพลัน ซึ่งในผู้สูงอายุถือเป็นสัญญาณของความผิดปกติทางกายเสมอ ไม่ใช่เรื่องของอายุ

สัญญาณทางกายอื่นที่ครอบครัวสังเกตได้เองโดยไม่ต้องใช้เครื่องมือ ได้แก่ ปัสสาวะน้อยลงอย่างชัดเจนหรือสีเข้มขึ้น ริมฝีปากและลิ้นแห้ง ชีพจรเต้นเร็วกว่าปกติ หายใจเร็วขึ้น ปวดศีรษะ คลื่นไส้ เป็นตะคริว หรือหกล้มโดยไม่มีสาเหตุอธิบายได้ การจดว่าปกติท่านเข้าห้องน้ำกี่ครั้งต่อวันจะทำให้จับความเปลี่ยนแปลงได้เร็วขึ้นมาก

เพลียแดดคือภาวะที่ร่างกายเริ่มรับมือความร้อนไม่ไหวแต่ยังควบคุมได้ ลักษณะที่พบคือยังรู้ตัวดี ตอบคำถามได้ตรง มีเหงื่อออก อ่อนเพลีย หน้ามืด คลื่นไส้ ปวดศีรษะ หรือเป็นตะคริว ในกรณีนี้ให้พาเข้าที่เย็น ให้นอนราบยกขาสูงเล็กน้อย คลายเสื้อผ้า เช็ดตัวด้วยน้ำธรรมดา และให้จิบน้ำทีละน้อยถ้าท่านรู้สึกตัวดีและกลืนได้ปลอดภัย แล้วเฝ้าดูอย่างใกล้ชิด

ฮีทสโตรกคือขั้นที่ระบบควบคุมอุณหภูมิล้มเหลว จุดแยกที่สำคัญที่สุดไม่ใช่ว่ามีเหงื่อหรือไม่ แต่คือระดับความรู้สึกตัวที่เปลี่ยนไป เช่น สับสน พูดไม่รู้เรื่อง จำคนไม่ได้ ซึมลง ชัก หรือหมดสติ ร่วมกับตัวร้อนจัด ภาวะนี้เป็นเหตุฉุกเฉินที่ต้องโทร 1669 ทันทีและเริ่มลดอุณหภูมิระหว่างรอ

สิ่งที่ห้ามทำเด็ดขาดในกรณีที่ไม่รู้สึกตัวเต็มที่หรือสับสนคือการป้อนน้ำหรือยา เพราะเสี่ยงต่อการสำลักลงหลอดลม ซึ่งอาจทำให้เกิดปอดอักเสบตามมาได้ ถ้าไม่แน่ใจว่าอยู่ในขั้นไหน ให้ถือเป็นขั้นที่รุนแรงกว่าไว้ก่อนแล้วโทร 1669 การโทรเกินความจำเป็นดีกว่าการรอจนสาย

ความร้อนที่อันตรายที่สุดสำหรับผู้สูงอายุจำนวนมากไม่ได้อยู่กลางแดด แต่อยู่ในบ้านตัวเอง ห้องใต้หลังคาสังกะสี ห้องนอนชั้นบนที่รับแดดบ่าย และห้องที่ปิดหน้าต่างตลอดวันเพราะกลัวขโมยหรือกลัวฝุ่น คือจุดที่อุณหภูมิสะสมสูงกว่าที่คนในบ้านคิด โดยเฉพาะช่วงบ่ายถึงหัวค่ำที่ผนังยังคายความร้อนออกมา

พฤติกรรมที่ทำให้ความเสี่ยงสูงขึ้นมักมาจากความประหยัดและความเคยชิน เช่น ไม่ยอมเปิดพัดลมหรือเครื่องปรับอากาศเพราะกลัวค่าไฟ ใส่เสื้อแขนยาวหลายชั้นเพราะรู้สึกหนาวง่าย หรือยืนยันจะทำสวนและไปตลาดในช่วงสายถึงบ่ายเหมือนที่ทำมาทั้งชีวิต การสั่งห้ามตรง ๆ มักไม่ได้ผล การเลื่อนเวลาและจัดที่พักให้แทนได้ผลมากกว่า

กลุ่มที่เสี่ยงที่สุดคือผู้สูงอายุที่อยู่บ้านคนเดียวช่วงกลางวัน เพราะไม่มีใครเห็นความเปลี่ยนแปลงของสติในระยะแรก และผู้ที่มีปัญหาการเคลื่อนไหวจนลุกไปหยิบน้ำเองลำบาก อีกสถานการณ์ที่ต้องมีแผนไว้ล่วงหน้าคือช่วงไฟดับนานในวันที่อากาศร้อนจัด ซึ่งพัดลมและเครื่องปรับอากาศใช้ไม่ได้พร้อมกันทั้งบ้าน