สิ่งที่แพทย์ต้องการรู้มากที่สุดคือความเปลี่ยนแปลงเทียบกับปกติของคนนั้นเอง ไม่ใช่เทียบกับผู้สูงอายุคนอื่น ครอบครัวจึงควรจดสามเรื่องหลักคือ อาการเริ่มเมื่อไหร่ ค่อยเป็นค่อยไปหรือเกิดเร็ว และกระทบกิจวัตรประจำวันข้อใดบ้าง เช่น ลืมนัดสำคัญซ้ำ หลงทางในที่คุ้นเคย หรือจัดยาเองไม่ได้เหมือนก่อน

ครอบครัวจำนวนมากมักรอดูอาการนานเกินไปเพราะคิดว่าเป็นเรื่องปกติของวัย ทั้งที่ความจำถดถอยต่อเนื่องไม่ใช่สิ่งที่ต้องเกิดกับทุกคนเมื่ออายุมากขึ้น การแยกให้ชัดจึงสำคัญ คือความหลงลืมทั่วไปที่ไม่กระทบชีวิตมาก กับความจำหรือการคิดที่ลดลงต่อเนื่องจนกระทบการทำกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หรือ ADL เช่น กินอาหาร อาบน้ำ แต่งตัว และกิจวัตรที่ซับซ้อนขึ้นหรือ IADL เช่น จัดยา ใช้โทรศัพท์ จัดการเงิน

อีกเรื่องที่ต้องแยกให้ชัดคือภาวะสับสนเฉียบพลัน หรือ delirium ซึ่งเกิดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วัน อาการเปลี่ยนไปมาในแต่ละช่วงของวัน และมักมีสาเหตุร่วม เช่น การติดเชื้อ ขาดน้ำ หรือผลจากยา ภาวะนี้ต่างจากความจำถดถอยที่ค่อยเป็นค่อยไปมาก และต้องได้รับการประเมินเร่งด่วนกว่า ไม่ควรรอถึงวันนัดปกติ

ผู้สูงอายุจำนวนมากใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือที่เรียกว่าภาวะ polypharmacy ทั้งยาตามใบสั่งแพทย์ ยาซื้อเอง สมุนไพร และอาหารเสริม บางครั้งมาจากหลายโรงพยาบาลหรือหลายร้านยา ยาบางกลุ่มมีผลข้างเคียงที่ทำให้ดูเหมือนความจำแย่ลงหรือทำให้ง่วงซึมโดยไม่เกี่ยวกับสมองโดยตรง แพทย์จึงต้องเห็นรายการยาทั้งหมดในครั้งเดียว ไม่ใช่แค่ยาที่จำได้

วิธีที่ทำได้จริงและไม่ต้องอาศัยความจำล้วน ๆ คือถ่ายรูปฉลากยาทุกซองหรือเก็บซองยาเดิมใส่ถุงเดียวไปด้วย รวมถึงพกบัตรประจำตัวผู้ป่วยของทุกโรงพยาบาลที่เคยไป เพราะการรวมรายการยาให้ครบเป็นขั้นตอนที่ครอบครัวทำได้เอง โดยไม่ต้องตัดสินใจว่ายาตัวไหนเกี่ยวหรือไม่เกี่ยวกับความจำ ปล่อยให้แพทย์หรือเภสัชกรเป็นผู้ประเมินจุดนั้น

แพทย์อาจใช้เครื่องมือคัดกรองความจำ เช่น Mini-Cog หรือ MoCA หรือ MMSE ซึ่งเป็นชุดคำถามและงานง่าย ๆ ที่แพทย์เป็นผู้ทำและให้คะแนนเอง ไม่ใช่แบบทดสอบที่ครอบครัวทำเองที่บ้านแล้วสรุปผลได้ เครื่องมือเหล่านี้ช่วยคัดกรองเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่การวินิจฉัยขั้นสุดท้าย และผลอาจคลาดเคลื่อนได้ถ้าผู้สูงอายุมีปัญหาการได้ยินหรือการมองเห็นร่วมด้วยโดยไม่ได้แจ้งล่วงหน้า

การได้ยินเสื่อมตามวัยหรือ presbycusis เป็นเรื่องที่ครอบครัวมักมองข้าม ถ้าผู้สูงอายุได้ยินคำถามไม่ชัดแล้วตอบผิด อาจถูกเข้าใจผิดว่าเป็นปัญหาความจำ ทั้งที่จริงเป็นปัญหาการได้ยิน การแจ้งแพทย์ล่วงหน้าว่าผู้สูงอายุได้ยินหรือมองเห็นเป็นอย่างไร ช่วยให้แพทย์ปรับวิธีถามคำถามให้เหมาะสมได้

ผู้สูงอายุควรได้พูดถึงอาการของตัวเองก่อนเสมอ แม้ความจำจะเปลี่ยนไปบ้างก็ไม่ได้แปลว่าไม่มีสิทธิ์ตัดสินใจหรือเล่าเรื่องของตัวเอง ครอบครัวมีบทบาทเสริมข้อมูลที่ผู้สูงอายุอาจนึกไม่ออกหรือไม่อยากพูดเพราะอาย เช่น จำนวนครั้งที่ถามคำถามซ้ำ ไม่ใช่เข้าไปตอบแทนทุกคำถามตั้งแต่ต้น

ถ้ามีผู้ดูแลหลายคนผลัดกันดูแล ควรให้คนที่อยู่ใกล้ชิดที่สุดหรือสังเกตความเปลี่ยนแปลงได้ชัดเจนที่สุดไปด้วยในวันนัด และสรุปข้อมูลจากคนอื่นมาให้ก่อนเข้าห้องตรวจ เพื่อไม่ให้ต้องเสียเวลาโทรถามระหว่างที่แพทย์กำลังซักประวัติ