เวลามีคนถามในกลุ่มไลน์ว่าแม่อายุเท่านี้ควรฉีดไหม คำตอบที่ได้กลับมามักขัดกันเอง เพราะแต่ละคนตอบจากประสบการณ์ของญาติตัวเองซึ่งมีเงื่อนไขไม่เหมือนกัน ปัจจัยที่แพทย์ใช้พิจารณาจริงมีหลายชั้น ตั้งแต่อายุ โรคประจำตัวที่มี ภาวะภูมิคุ้มกัน การใช้ยากดภูมิหรือสเตียรอยด์ต่อเนื่อง ประวัติการได้รับวัคซีนชนิดใดมาก่อนและเมื่อไร ไปจนถึงความเสี่ยงเฉพาะตัว เช่น เคยผ่าตัดม้ามออก หรือมีปัญหาการกลืน

อีกชั้นหนึ่งคือเรื่องการเข้าถึงและค่าใช้จ่าย ซึ่งต่างจากวัคซีนไข้หวัดใหญ่ตามฤดูกาลที่ สปสช. จัดเป็นบริการสำหรับกลุ่มเสี่ยงโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เงื่อนไขของวัคซีนป้องกันปอดอักเสบในผู้ใหญ่แตกต่างกันไปตามสถานพยาบาลและสิทธิการรักษา ครอบครัวจึงควรถามสองคำถามแยกกัน คือทางการแพทย์เหมาะหรือไม่ และสิทธิของเราครอบคลุมหรือไม่ อย่ารวมสองคำถามนี้เป็นคำถามเดียว เพราะคำตอบมาจากคนละคน

สิ่งที่ไม่ควรทำคือหาตารางเข็มจากอินเทอร์เน็ตแล้วเดินไปบอกเจ้าหน้าที่ว่าต้องการแบบนั้น เพราะข้อมูลที่อ่านเจออาจเป็นของประเทศอื่น เป็นของปีก่อน หรือเป็นของกลุ่มผู้ป่วยคนละแบบ หน้าที่ของครอบครัวคือเตรียมประวัติให้ครบและถามให้ตรง ส่วนการเลือกชนิดและลำดับเป็นงานของแพทย์

ภาพที่คนส่วนใหญ่มีในหัวคือไข้สูง ไอมีเสมหะ เจ็บหน้าอก หายใจหอบ แต่ในผู้สูงอายุจำนวนมากภาพนั้นไม่เกิดขึ้น เพราะการตอบสนองของร่างกายต่อการติดเชื้อเปลี่ยนไปตามวัย ทำให้อาการแสดงไม่ตรงแบบ บางรายอุณหภูมิร่างกายไม่ขึ้นเลยหรือขึ้นเพียงเล็กน้อย บางรายไม่ไอเพราะแรงไอลดลงตามมวลกล้ามเนื้อที่น้อยลง

สิ่งที่มักเป็นสัญญาณแรกจริง ๆ คือการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมและการทำกิจวัตรประจำวัน เช่น อยู่ ๆ ไม่ยอมลุกจากเตียง เดินเข้าห้องน้ำแล้วต้องพัก ทั้งที่เมื่อวานยังเดินได้ปกติ กินข้าวได้น้อยลงชัดเจน พูดน้อยลง หรือเกิดภาวะสับสนเฉียบพลันที่เรียกว่า delirium ซึ่งคือความสับสนที่เกิดเร็วและอาการขึ้นลงไม่คงที่ตลอดวัน บางรายสัญญาณแรกคือหกล้มโดยไม่มีสาเหตุอธิบายได้

อีกสัญญาณที่วัดได้ง่ายแต่มักไม่มีใครดูคืออัตราการหายใจ ถ้าผู้สูงอายุหายใจเร็วขึ้นกว่าปกติของตัวเองอย่างชัดเจน ทั้งที่นั่งเฉย ๆ นั่นเป็นข้อมูลที่ควรรีบบอกหน่วยบริการ ครอบครัวที่รู้ว่าปกติท่านหายใจแบบไหนจะจับความเปลี่ยนแปลงได้เร็วกว่าคนที่ไม่เคยสังเกตมาก่อน

แม้จะไม่มีสูตรตายตัว แต่ในทางปฏิบัติมีลักษณะบางอย่างที่ทำให้แพทย์มักหยิบเรื่องการป้องกันปอดอักเสบขึ้นมาคุยเร็วกว่าคนทั่วไป ได้แก่ ผู้ที่มีโรคปอดเรื้อรังอย่างโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังหรือหอบหืด ผู้มีโรคหัวใจ เบาหวาน โรคไตเรื้อรัง โรคตับเรื้อรัง ผู้ที่ภูมิคุ้มกันบกพร่องหรือได้รับยากดภูมิ ผู้ที่ไม่มีม้าม และผู้ที่ยังสูบบุหรี่อยู่

อีกกลุ่มที่มักถูกมองข้ามคือผู้สูงอายุที่มีปัญหาการกลืน สำลักอาหารหรือน้ำบ่อย ไอทุกครั้งที่ดื่มน้ำ เสียงเปลี่ยนหลังกลืน หรือเคยเป็นปอดอักเสบจากการสำลักมาก่อน กลุ่มนี้ต้องคุยเรื่องการกลืนและสุขภาพช่องปากควบคู่กันไปด้วย เพราะวัคซีนไม่ได้ป้องกันปอดอักเสบจากการสำลัก

ผู้ที่อยู่ในภาวะเปราะบาง คือร่างกายมีกำลังสำรองน้อย น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ เดินช้าลง อ่อนแรง และเหนื่อยง่ายกว่าเดิม ก็เป็นอีกกลุ่มที่การเจ็บป่วยครั้งเดียวทำให้ถดถอยลงอย่างถาวรได้ ครอบครัวที่เห็นสัญญาณเหล่านี้ควรยกขึ้นมาเล่าให้แพทย์ฟังด้วย ไม่ใช่ถามแค่เรื่องวัคซีนอย่างเดียว

วัคซีนช่วยลดความเสี่ยงต่อการเจ็บป่วยรุนแรงจากเชื้อบางชนิด แต่ปอดอักเสบเกิดได้จากเชื้อหลายชนิดทั้งแบคทีเรียและไวรัส รวมถึงเกิดจากการสำลักอาหารหรือน้ำลายลงหลอดลม การฉีดวัคซีนจึงไม่ได้แปลว่าจะไม่เป็นปอดอักเสบอีกเลย และไม่ควรใช้เป็นเหตุผลในการเลิกสังเกตอาการ

สิ่งที่ยังต้องทำควบคู่กันมีหลายเรื่องที่ทำได้ที่บ้าน ตั้งแต่การดูแลสุขภาพช่องปากและฟันปลอมให้สะอาด ซึ่งเป็นเรื่องที่ถูกละเลยมากที่สุดในผู้สูงอายุที่ช่วยเหลือตัวเองได้น้อยลง การจัดท่านั่งให้ตรงขณะกินและอยู่ในท่านั่งต่อหลังกินอีกระยะ การไม่ป้อนอาหารขณะผู้สูงอายุง่วงหรือไม่รู้ตัวเต็มที่ และการพาขยับร่างกายเท่าที่ทำได้แทนการนอนอยู่กับที่ทั้งวัน

เรื่องที่มีผลมากแต่พูดยากที่สุดคือบุหรี่ ทั้งการสูบเองและควันบุหรี่มือสองในบ้าน หากผู้สูงอายุยังสูบอยู่ ควรยกเรื่องนี้ขึ้นคุยกับแพทย์ในนัดเดียวกัน เพราะมีบริการช่วยเลิกบุหรี่ในระบบสาธารณสุขที่ครอบครัวสามารถสอบถามได้ แทนการกดดันกันเองที่บ้านจนกลายเป็นความขัดแย้ง

ปัญหาที่พบบ่อยที่สุดในห้องตรวจคือผู้สูงอายุจำไม่ได้ว่าเคยฉีดอะไรมาบ้าง และครอบครัวก็ไม่มีหลักฐาน ทำให้แพทย์ต้องตัดสินใจบนข้อมูลที่ไม่ครบ ซึ่งอาจนำไปสู่การเลื่อนการตัดสินใจออกไป หรือการต้องตามหาประวัติจากหลายโรงพยาบาล

สิ่งที่ครอบครัวทำได้ล่วงหน้าคือรวบรวมหลักฐานเท่าที่มี เช่น สมุดบันทึกวัคซีน ใบเสร็จเก่า สติกเกอร์หรือบัตรที่โรงพยาบาลเคยให้ ข้อความยืนยันนัดในโทรศัพท์ หรือแม้แต่รูปถ่ายที่ถ่ายไว้ในวันนั้น อย่าเดาเอาว่าน่าจะเคยฉีด เพราะการเดาผิดอันตรายกว่าการบอกว่าไม่ทราบ

หากหาหลักฐานไม่ได้เลย ให้บอกแพทย์ตรง ๆ ว่าไม่ทราบ พร้อมเล่าว่าผู้สูงอายุรักษาประจำที่ไหนบ้างในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เพื่อให้ทีมผู้ให้บริการพิจารณาว่าจะขอประวัติจากที่ใดได้ และหลังจากนัดครั้งนี้ ควรเริ่มเก็บบันทึกไว้ที่เดียวกับรายการยา เพื่อไม่ให้ปัญหาเดิมเกิดซ้ำในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า