การใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน หรือที่เรียกในทางการแพทย์ว่า polypharmacy ไม่ได้แปลว่าการรักษาผิด ผู้สูงอายุที่มีหลายโรคย่อมมียาหลายตัวเป็นเรื่องปกติ ปัญหาจริงอยู่ที่ว่าไม่มีใครถือรายการฉบับสมบูรณ์อยู่ในมือ แพทย์โรคหัวใจเห็นยาหัวใจ แพทย์กระดูกเห็นยาแก้ปวด ร้านยาใกล้บ้านเห็นเฉพาะที่ขายให้ และไม่มีใครเห็นสมุนไพรที่ลูกหลานซื้อฝากมา

ผลที่ตามมาคือความซ้ำซ้อนโดยไม่ตั้งใจ เช่น ยาสองตัวที่ชื่อการค้าต่างกันแต่เป็นตัวยาสำคัญชนิดเดียวกัน หรือยาสองตัวคนละชื่อแต่ออกฤทธิ์กลุ่มเดียวกัน ผู้สูงอายุที่ตั้งใจทำตามคำสั่งแพทย์ทุกคนอย่างเคร่งครัดจึงอาจได้รับตัวยาซ้ำโดยที่ไม่มีใครตั้งใจให้เกิดขึ้น

อีกกลไกที่พบบ่อยคือการสั่งยาต่อเป็นทอด ๆ เมื่ออาการใหม่ที่จริงแล้วเป็นผลข้างเคียงของยาเดิม ถูกตีความว่าเป็นโรคใหม่แล้วได้ยาเพิ่มอีกตัวมารักษา เช่น อาการบวมที่ขา อาการไอ อาการง่วงซึม หรืออาการท้องผูก ซึ่งล้วนเป็นผลข้างเคียงที่เป็นไปได้ของยาบางกลุ่ม จุดตัดวงจรนี้อยู่ที่การให้ผู้เชี่ยวชาญเห็นรายการยาทั้งหมดพร้อมกัน ไม่ใช่การเดาเองที่บ้าน

เมื่ออายุมากขึ้น การทำงานของไตและตับในการกำจัดยาออกจากร่างกายค่อย ๆ ลดลง สัดส่วนน้ำในร่างกายลดลง ขณะที่สัดส่วนไขมันเพิ่มขึ้น และภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยตามวัยหรือ sarcopenia ทำให้ค่าน้ำหนักตัวเท่าเดิมไม่ได้สะท้อนองค์ประกอบร่างกายแบบเดิมอีกต่อไป ผลคือยาปริมาณเท่าเดิมอาจค้างอยู่ในร่างกายนานกว่าและออกฤทธิ์แรงกว่าที่เคย

ผลกระทบที่มองเห็นได้ในชีวิตประจำวันมักไม่ใช่ตัวเลขในผลเลือด แต่เป็นการล้มในห้องน้ำตอนกลางดึก อาการหน้ามืดเวลาลุกจากเตียงซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือความสับสนที่เกิดขึ้นเร็วผิดปกติภายในหนึ่งถึงสองวัน ซึ่งเป็นลักษณะของภาวะสับสนเฉียบพลันหรือ delirium ไม่ใช่ความจำเสื่อมตามวัย

นี่คือเหตุผลที่บทความนี้เน้นกระบวนการมากกว่าการไล่ชื่อยา เพราะคำตอบว่ายาตัวใดเหมาะกับผู้สูงอายุคนหนึ่งขึ้นอยู่กับการทำงานของไต โรคประจำตัว น้ำหนัก และยาอื่นที่กินร่วมกันอยู่ ซึ่งเป็นข้อมูลที่มีเฉพาะในมือผู้ที่ตรวจท่านจริงเท่านั้น

รายการยาที่ใช้ทบทวนได้จริงต้องครอบคลุมทุกอย่างที่เข้าปากหรือเข้าสู่ร่างกาย ไม่ใช่เฉพาะเม็ดยาจากใบสั่งแพทย์ ของที่มักหายไปจากรายการคือยาที่ซื้อเองจากร้านสะดวกซื้อหรือร้านยา ยาชุดที่ซื้อเป็นซองแบ่ง ยาหม่องและยาทาภายนอกที่ดูดซึมได้ ยาหยอดตา ยาพ่นจมูก ยาสวนทวาร รวมถึงยาสมุนไพร ยาลูกกลอน และผลิตภัณฑ์เสริมอาหารทุกชนิด

อีกกลุ่มที่มักตกหล่นคือยาที่แพทย์สั่งหยุดไปแล้วแต่ยังอยู่ในกล่องยา และยาเก่าค้างจากรอบนัดก่อนซึ่งหน้าตาคล้ายยาปัจจุบันจนหยิบสลับกันได้ง่าย โดยเฉพาะในผู้ที่มีสายตายาวตามวัยหรือ presbyopia จนอ่านตัวอักษรเล็กบนซองไม่ชัดภายใต้แสงไฟบ้านตอนกลางคืน

รายการที่ดีควรระบุสามสิ่งต่อยาหนึ่งรายการ คือชื่อตามที่ปรากฏบนฉลาก ความแรงหรือขนาดตามที่พิมพ์ไว้บนซอง และช่วงเวลาที่กินตามที่แพทย์สั่งไว้ พร้อมระบุว่าใครเป็นผู้สั่งและจากสถานพยาบาลใด การคัดลอกตามฉลากเป็นการบันทึกข้อเท็จจริง ไม่ใช่การให้คำแนะนำเรื่องขนาดยา และเป็นข้อมูลที่ผู้ทบทวนต้องการ

การทบทวนรายการยาคือการที่แพทย์หรือเภสัชกรนำยาทุกชนิดที่ผู้ป่วยใช้จริงมาเรียงดูพร้อมกันครั้งเดียว เพื่อดูว่ามีตัวยาซ้ำ มีคู่ยาที่ควรระวังเมื่อใช้ร่วมกัน มียาที่ข้อบ่งใช้เดิมหมดไปแล้ว หรือมียาที่ควรพิจารณาความเหมาะสมใหม่ตามอายุและการทำงานของไตหรือไม่ ผลลัพธ์อาจเป็นการคงไว้เหมือนเดิมทั้งหมดก็ได้ ซึ่งก็เป็นคำตอบที่มีค่า

ในทางปฏิบัติ ครอบครัวไทยขอสิ่งนี้ได้หลายทาง ได้แก่ ห้องยาของโรงพยาบาลที่ผู้สูงอายุรักษาประจำ คลินิกผู้สูงอายุหรือคลินิกโรคเรื้อรังของโรงพยาบาลนั้น ร้านยาคุณภาพที่มีเภสัชกรประจำอยู่จริงตามเวลาที่ไป และหน่วยบริการปฐมภูมิใกล้บ้าน สิทธิการรักษาและบริการที่ครอบคลุมแตกต่างกันไปตามระบบที่ท่านใช้ ควรตรวจสอบเงื่อนไขล่าสุดกับสถานพยาบาลหรือสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติก่อนเดินทางไป

สิ่งที่การทบทวนนี้ทำไม่ได้คือทำแทนการตรวจร่างกาย ดังนั้นหากมีอาการใหม่ที่น่ากังวลร่วมด้วย ควรบอกให้ชัดตั้งแต่ต้นว่ามาทั้งเรื่องทบทวนยาและเรื่องอาการ เพื่อให้ทีมจัดลำดับการดูแลได้ถูก

หลายบ้านเข้าใจว่าเมื่อซื้อกล่องแบ่งยารายสัปดาห์มาใช้แล้วเรื่องยาก็เรียบร้อย ความจริงคือกล่องยาแก้ปัญหาคนละข้อกับการทบทวนยา กล่องยาช่วยเรื่องลืมกิน กินซ้ำ และช่วยให้ผู้ดูแลสองคนที่ผลัดเวรกันตรวจได้ว่าช่องของมื้อนั้นว่างหรือยัง แต่กล่องยาไม่รู้ว่ายาสองตัวในช่องเดียวกันเป็นตัวยาเดียวกันหรือไม่

ยิ่งไปกว่านั้น การเทยาออกจากซองเดิมมาใส่กล่องทำให้ข้อมูลบนฉลากหายไปด้วย เมื่อเกิดเหตุต้องโทร 1669 หรือเข้าห้องฉุกเฉิน ทีมที่มารับจะเห็นเพียงเม็ดยาที่ระบุไม่ได้ว่าคืออะไร บ้านที่ใช้กล่องยาจึงควรเก็บซองเดิมหรือถ่ายภาพฉลากไว้ควบคู่เสมอ และวางรายการยาฉบับล่าสุดไว้ในจุดที่คนนอกบ้านหยิบได้ทันที

ประเด็นเรื่องศักดิ์ศรีก็สำคัญไม่แพ้กัน ผู้สูงอายุจำนวนมากจัดยาเองมาทั้งชีวิตและมองว่าการถูกยึดหน้าที่นี้ไปคือการถูกตัดสินว่าทำเองไม่ได้แล้ว การจัดยาเป็นกิจวัตรที่ซับซ้อนกลุ่ม IADL ซึ่งมักถดถอยก่อนกิจวัตรประจำวันพื้นฐานอย่างการอาบน้ำหรือแต่งตัว การเปลี่ยนผ่านจึงควรทำแบบค่อยเป็นค่อยไปและให้ท่านมีส่วนร่วม เช่น ให้ท่านเป็นคนอ่านฉลากออกเสียงขณะที่ลูกหลานเป็นคนจดตาม