คนที่เคยเป็นอีสุกอีใสตอนเด็ก แม้จะหายสนิทแล้ว เชื้อไวรัสส่วนหนึ่งยังคงหลบอยู่ในปมประสาทอย่างเงียบ ๆ ตลอดชีวิต ตราบใดที่ภูมิคุ้มกันต่อไวรัสนี้ยังแข็งแรงพอ เชื้อก็อยู่นิ่ง แต่เมื่อภูมิคุ้มกันเฉพาะต่อไวรัสนี้อ่อนลง เชื้อจะเดินทางตามเส้นประสาทออกมาที่ผิวหนัง ทำให้เกิดผื่นและอาการปวดตามแนวเส้นประสาทนั้น

สาเหตุที่ทำให้ภูมิคุ้มกันส่วนนี้อ่อนลงมีหลายอย่าง ที่พบบ่อยที่สุดคืออายุที่มากขึ้น รองลงมาคือการใช้ยากดภูมิคุ้มกันหรือยาสเตียรอยด์ต่อเนื่อง การรักษาโรคมะเร็ง โรคประจำตัวที่คุมได้ไม่ดี รวมถึงช่วงที่ร่างกายอ่อนล้าจากการเจ็บป่วยอื่น การผ่าตัด หรือความเครียดหนักจากการสูญเสีย

สิ่งที่ครอบครัวควรเข้าใจคือการเป็นงูสวัดไม่ได้แปลว่าผู้สูงอายุดูแลตัวเองไม่ดี และไม่ได้แปลว่าเป็นโรคร้ายแรงซ่อนอยู่เสมอไป การพูดในทางที่ทำให้ท่านรู้สึกผิดหรือถูกตำหนิมีแต่ทำให้ท่านปิดบังอาการในครั้งต่อไป ซึ่งอันตรายกว่ามาก

ก่อนผื่นจะขึ้น หลายรายมีอาการนำมาก่อนราวสองถึงสามวัน บางรายนานกว่านั้น ลักษณะที่เป็นเบาะแสสำคัญคือความรู้สึกผิดปกติที่ผิวหนังเป็นแถบแคบ ๆ ข้างเดียวของร่างกาย ไม่ข้ามไปอีกข้าง เช่น ปวดแสบร้อน เสียวแปลบเหมือนไฟช็อต คันลึก ๆ หรือรู้สึกชาผสมกับเจ็บ บางคนไวต่อการสัมผัสมากจนแค่เสื้อถูหรือผ้าห่มทับก็เจ็บ

อาการนำเหล่านี้มักถูกตีความผิดไปเป็นอย่างอื่น ถ้าอยู่ที่หลังหรือเอวก็มักคิดว่าปวดหลังจากการยกของหรือจากกระดูก ถ้าอยู่ที่หน้าอกก็อาจทำให้กังวลเรื่องหัวใจ ถ้าอยู่ที่ใบหน้าก็อาจคิดว่าปวดฟันหรือปวดไซนัส ผู้สูงอายุบางรายที่สื่อสารได้ไม่ชัดอาจแสดงออกเพียงกระสับกระส่าย นอนไม่หลับ หรือไม่ยอมให้ใครแตะตัวบริเวณนั้น

วิธีที่ใช้ได้จริงคืออย่าเพิ่งสรุปสาเหตุ แต่ให้จดไว้ว่าเริ่มปวดวันไหน ตำแหน่งไหน เป็นข้างเดียวหรือสองข้าง แล้วดูผิวบริเวณนั้นทุกวัน หากมีตุ่มใสเล็ก ๆ ขึ้นเป็นกลุ่มตามแนวเดียวกับที่ปวด ให้ถือว่าเป็นเรื่องที่ต้องพบแพทย์โดยเร็วที่สุด ไม่ใช่รอดูอีกสองสามวัน

แนวทางการดูแลงูสวัดโดยทั่วไปให้น้ำหนักกับการเริ่มยาต้านไวรัสให้เร็วที่สุดเท่าที่ทำได้หลังผื่นขึ้น เพราะช่วงนั้นคือช่วงที่ไวรัสกำลังแบ่งตัว การเริ่มช้าทำให้ประโยชน์ที่ได้ลดลง บทความนี้ไม่ระบุชื่อยา ขนาด หรือจำนวนวัน เพราะแพทย์ต้องพิจารณาจากการทำงานของไต ยาอื่นที่ใช้อยู่ และสภาพร่างกายของแต่ละคน

ในผู้สูงอายุมีเหตุผลเพิ่มอีกชั้นที่ทำให้ไม่ควรรอ คือความเสี่ยงต่ออาการปวดเรื้อรังหลังผื่นหายสูงกว่าคนอายุน้อยอย่างชัดเจน และเมื่อเกิดขึ้นแล้วมักรักษายากและใช้เวลานาน การไปเร็วจึงไม่ใช่แค่เรื่องผื่นหายเร็ว แต่เกี่ยวกับคุณภาพชีวิตในอีกหลายเดือนข้างหน้า

อุปสรรคที่พบบ่อยในทางปฏิบัติคือผู้สูงอายุไม่อยากไปโรงพยาบาลเพราะกลัวรอนาน กลัวเป็นภาระลูกหลาน หรือคิดว่าเดี๋ยวก็หายเอง วิธีที่ได้ผลคือไม่โต้เถียงเรื่องความรุนแรง แต่บอกเหตุผลด้านเวลาให้ชัดว่ายาชนิดนี้ได้ผลดีเมื่อเริ่มเร็ว และจัดการเรื่องการเดินทางกับคิวให้เสร็จก่อนจะชวน เพื่อไม่ให้ท่านรู้สึกว่าทำให้คนอื่นเดือดร้อน

งูสวัดที่ขึ้นบริเวณใบหน้า โดยเฉพาะรอบดวงตา หน้าผาก หรือปลายจมูก เป็นกลุ่มที่ต้องรีบที่สุด เพราะเส้นประสาทบริเวณนั้นเชื่อมโยงกับดวงตา และอาจกระทบการมองเห็นได้ หากมีผื่นในบริเวณนี้ร่วมกับตาแดง เคืองตา ตามัว หรือสู้แสงไม่ได้ ควรไปพบแพทย์ในวันนั้นทันที ไม่ใช่รอนัด

อีกกลุ่มคือผื่นบริเวณหูหรือในช่องหู ร่วมกับอาการเวียนศีรษะบ้านหมุน การได้ยินลดลง มีเสียงในหู หรือใบหน้าซีกนั้นอ่อนแรงจนยิ้มไม่เท่ากันและหลับตาไม่สนิท ลักษณะแบบนี้ต้องได้รับการตรวจโดยเร็วเช่นกัน ครอบครัวมักสังเกตเห็นจากการที่ท่านดื่มน้ำแล้วไหลออกมุมปากข้างหนึ่ง

กลุ่มที่สามคือผู้ที่ภูมิคุ้มกันต่ำ ทั้งจากโรคหรือจากยา หากผื่นกระจายออกนอกแนวเส้นประสาทเดียว ขึ้นหลายบริเวณทั่วตัว หรือมีไข้สูงร่วมกับซึมลง ต้องได้รับการประเมินเร่งด่วน และในผู้สูงอายุที่ปวดมากจนนอนไม่หลับหลายคืน ต้องระวังภาวะสับสนเฉียบพลันที่มักตามมาจากการอดนอน ความปวด และการเปลี่ยนยาหลายอย่างพร้อมกัน

ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งยังคงปวดบริเวณเดิมต่อไปแม้ผื่นแห้งและผิวกลับมาดูปกติแล้ว เรียกว่าอาการปวดปลายประสาทหลังงูสวัด ลักษณะที่มักเล่ากันคือปวดแสบร้อน ปวดแปลบเป็นพัก ๆ หรือรู้สึกเจ็บผิดปกติแม้เพียงถูกลมพัดหรือผ้าถูผิว ความปวดแบบนี้ไม่ได้หายด้วยการทายาที่ผิวอย่างเดียว

ผลกระทบที่มักถูกประเมินต่ำคือการนอน เมื่อปวดจนหลับไม่สนิทติดต่อกันหลายคืน จะตามมาด้วยความอยากอาหารลดลง อารมณ์หงุดหงิดหรือซึมเศร้า และความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันถดถอย เช่น ไม่อยากอาบน้ำเพราะเจ็บเวลาน้ำกระทบผิว หรือไม่อยากออกจากบ้านเพราะกลัวคนเบียด ครอบครัวควรถือว่าเรื่องนี้เป็นอาการที่ต้องรักษา ไม่ใช่เรื่องที่ต้องทนให้ได้

สิ่งที่ห้ามทำคือซื้อยาแก้ปวดมากินต่อเนื่องเองเป็นเวลานาน เพราะยาแก้ปวดบางกลุ่มมีความเสี่ยงต่อไตและกระเพาะอาหารในผู้สูงอายุมากกว่าคนอายุน้อย และผู้สูงอายุจำนวนมากอยู่ในภาวะใช้ยาหลายชนิดอยู่แล้ว ทำให้โอกาสเกิดปฏิกิริยาระหว่างยาสูงขึ้น ควรให้แพทย์หรือเภสัชกรเป็นผู้เลือกและติดตามผล