อาการแสบขัดเวลาถ่ายปัสสาวะเกิดจากการที่เยื่อบุกระเพาะปัสสาวะอักเสบแล้วส่งสัญญาณความเจ็บออกมาชัดเจน แต่ในผู้สูงอายุหลายท่าน การรับรู้ความเจ็บปวดเปลี่ยนไปตามวัย บางท่านมีเบาหวานมานานจนปลายประสาทรับความรู้สึกทำงานลดลง บางท่านมีภาวะสมองเสื่อมจนบอกเล่าความรู้สึกของตัวเองไม่ได้ อาการที่ควรจะดังกลับเงียบลง และสิ่งที่ปรากฏต่อครอบครัวจึงเป็นพฤติกรรมที่เปลี่ยนไปแทน

ปรากฏการณ์นี้เรียกรวม ๆ ว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ และเป็นหนึ่งในหลักคิดสำคัญที่สุดของเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ ไม่ใช่แค่กับการติดเชื้อทางเดินปัสสาวะเท่านั้น ปอดอักเสบในผู้สูงอายุอาจมาด้วยการซึมลงโดยไม่ไอ กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดอาจมาด้วยเหนื่อยง่ายโดยไม่เจ็บหน้าอก หลักการเดียวกันนี้แปลว่า เมื่อผู้สูงอายุเปลี่ยนไปจากเดิมอย่างรวดเร็วโดยไม่มีคำอธิบาย ต้องมองหาเหตุทางกายก่อนเสมอ

อีกเหตุผลหนึ่งคือปัญหาเรื่องการสื่อสาร ผู้สูงอายุจำนวนมากไม่อยากเป็นภาระ จึงไม่บอกเมื่อรู้สึกผิดปกติเล็กน้อย บางท่านอายที่จะพูดเรื่องปัสสาวะกับลูกหลานคนละเพศ บางท่านเคยบอกแล้วถูกตอบว่าเป็นเรื่องธรรมดาของวัยจนเลิกบอก ผู้ดูแลที่เข้าใจข้อนี้จะไม่รอให้ท่านบ่น แต่จะใช้การสังเกตพฤติกรรมเป็นเครื่องมือหลักแทน

ภาวะสับสนเฉียบพลัน หรือ delirium คือภาวะที่สมองทำงานผิดปกติชั่วคราวจากสาเหตุทางกาย เช่น การติดเชื้อ การขาดน้ำ ความปวด ผลของยา หรือการนอนไม่พอรุนแรง จุดเด่นสามข้อที่ใช้แยกคือ หนึ่ง เกิดเร็วภายในชั่วโมงถึงวัน สอง อาการขึ้นลงเป็นช่วงในวันเดียวกัน ช่วงเช้าอาจดูปกติแต่ช่วงเย็นแย่ลงชัดเจน และสาม ความสามารถในการจดจ่อลดลง เรียกแล้วหลุด ตอบคำถามไม่จบประโยค

ภาวะสมองเสื่อมต่างออกไป เพราะดำเนินไปช้า ๆ เป็นเดือนเป็นปี และความสามารถในการจดจ่อในช่วงต้นยังค่อนข้างคงที่ ส่วนภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุมักมาด้วยเบื่อหน่าย ไม่อยากทำอะไร นอนไม่หลับหรือหลับมากผิดปกติ และมักมีอาการทางกายนำ เช่น ปวดเมื่อยเรื้อรัง ทั้งสามภาวะนี้เกิดพร้อมกันได้ และผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมอยู่เดิมยิ่งเกิดภาวะสับสนเฉียบพลันได้ง่ายกว่าคนทั่วไป

สิ่งที่ทำให้การแยกนี้สำคัญคือผลลัพธ์ที่ต่างกันสิ้นเชิง ถ้าครอบครัวตีความว่าเป็นสมองเสื่อมทรุด ก็จะรอ ปรับสิ่งแวดล้อม และพูดปลอบ แต่ถ้าเป็นภาวะสับสนเฉียบพลันจากการติดเชื้อ การรอหมายถึงการปล่อยให้การติดเชื้อลุกลามต่อไปอีกหลายชั่วโมง สิ่งที่ผู้ดูแลต้องมีติดตัวจึงเป็นภาพว่าปกติของท่านเป็นอย่างไร เพราะการเปลี่ยนแปลงวัดได้ก็ต่อเมื่อรู้จุดตั้งต้น

ความเข้าใจผิดที่แพร่หลายมากคือการเห็นปัสสาวะขุ่นหรือได้กลิ่นแรงแล้วสรุปทันทีว่าติดเชื้อและต้องใช้ยา ความจริงคือสีและกลิ่นของปัสสาวะเปลี่ยนได้จากหลายเรื่องที่ไม่ใช่การติดเชื้อ ทั้งการดื่มน้ำน้อยจนปัสสาวะเข้มข้น อาหารบางชนิด วิตามินบางตัว และการที่ผ้าอ้อมหมักไว้นานจนกลิ่นเปลี่ยน การรีบให้ยาโดยอิงจากสองสิ่งนี้อย่างเดียวจึงเป็นการรักษาสิ่งที่อาจไม่มีอยู่

อีกเรื่องที่ผู้ดูแลควรรู้ไว้ล่วงหน้าคือ ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยตรวจพบแบคทีเรียในปัสสาวะได้โดยไม่มีอาการใด ๆ ซึ่งแนวทางในปัจจุบันโดยทั่วไปไม่แนะนำให้รักษาด้วยยาปฏิชีวนะในกรณีเช่นนี้ เพราะไม่ได้ทำให้สุขภาพดีขึ้นแต่เพิ่มความเสี่ยงเชื้อดื้อยาและผลข้างเคียง โดยเฉพาะในผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันอยู่แล้ว การตัดสินว่าเมื่อใดควรรักษาจึงต้องดูอาการประกอบผลตรวจ และเป็นการตัดสินใจของแพทย์เท่านั้น

สิ่งที่อันตรายที่สุดคือยาปฏิชีวนะที่เหลือค้างอยู่ในบ้านจากการเจ็บป่วยคราวก่อน การหยิบมาให้ท่านกินเองทำให้เกิดสามปัญหาพร้อมกัน คือได้ยาไม่ตรงเชื้อ ได้ไม่ครบขนาดที่ควรจะเป็น และทำให้ผลเพาะเชื้อในภายหลังอ่านยากขึ้นจนแพทย์เลือกยาได้ลำบากกว่าเดิม หากสงสัยว่าท่านติดเชื้อ ทางที่ถูกคือพาไปตรวจ ไม่ใช่เปิดตู้ยา

จุดพลาดอันดับหนึ่งคือผ้าอ้อมที่เปลี่ยนช้าเกินไป โดยเฉพาะช่วงกลางคืนที่ผู้ดูแลอยากให้ทุกคนได้พัก ผ้าอ้อมรุ่นที่ซึมซับได้มากไม่ได้แปลว่าปล่อยไว้ได้นานขึ้นเสมอไป เพราะปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความเปียกอย่างเดียว แต่อยู่ที่ผิวหนังที่แช่อยู่ในความชื้นและความเป็นด่างของปัสสาวะนาน ๆ จนอักเสบและเปิดทางให้เชื้อเข้าง่ายขึ้น การวางแผนรอบการเปลี่ยนที่ทำได้จริงโดยไม่ทำให้ผู้ดูแลหมดแรง จึงสำคัญกว่าการเลือกยี่ห้อ

จุดพลาดที่สองคือการลดน้ำเพื่อให้ปัสสาวะน้อยลง ซึ่งเป็นการแลกที่ขาดทุน เพราะปัสสาวะที่เข้มข้นและการถ่ายที่ห่างขึ้นทำให้เชื้อมีเวลาอยู่ในกระเพาะปัสสาวะนานขึ้น ประกอบกับผู้สูงอายุมีความรู้สึกกระหายน้ำลดลงตามวัยอยู่แล้ว การจำกัดน้ำจึงเสี่ยงขาดน้ำได้เร็วกว่าที่คิด ทางที่ดีกว่าคือกระจายการดื่มให้สม่ำเสมอตลอดวันและลดหนักไปในช่วงก่อนนอนแทน

จุดพลาดที่สามคือการมองข้ามเรื่องท้องผูกและการถ่ายปัสสาวะไม่สุด อุจจาระที่ค้างอยู่มากกดเบียดกระเพาะปัสสาวะจนถ่ายออกไม่หมด และปัสสาวะที่ค้างคือแหล่งเพาะเชื้อ การดูแลการขับถ่ายทั้งสองระบบพร้อมกันจึงได้ผลกว่าการแก้ทีละเรื่อง ส่วนบ้านที่ผู้สูงอายุคาสายสวนปัสสาวะอยู่ ถือเป็นกลุ่มเสี่ยงสูงที่ต้องมีวิธีดูแลเฉพาะตามที่พยาบาลผู้ดูแลสอนไว้ ไม่ใช่ดูแลแบบเดียวกับคนทั่วไป