ลูกประคบสมุนไพรคือถุงผ้าที่ห่อสมุนไพรสดหรือแห้งไว้ข้างใน นำไปนึ่งให้ร้อนแล้วประคบบริเวณที่ปวดเมื่อย สมุนไพรที่พบบ่อยตามแนวทางการแพทย์แผนไทยมีไพล ขมิ้นชัน ตะไคร้ ผิวมะกรูด และการบูร หน่วยงานที่ดูแลเรื่องนี้คือกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข ซึ่งเผยแพร่ข้อมูลภูมิปัญญาและการใช้ประโยชน์ในระบบบริการสุขภาพ

เจลประคบแบบถุงเป็นถุงพลาสติกหรือผ้าที่ใส่เจลไว้ภายใน ใช้ได้ทั้งแช่เย็นและอุ่นในน้ำร้อนหรือเตาไมโครเวฟตามที่ฉลากของผลิตภัณฑ์ระบุ ข้อดีคืออุณหภูมิค่อนข้างสม่ำเสมอ ไม่มีกลิ่น และไม่ต้องเตรียมสมุนไพร ข้อเสียคือเก็บความร้อนอยู่นานกว่าที่คิด และถ้าอุ่นด้วยไมโครเวฟอาจร้อนไม่ทั่วถึง มีจุดร้อนจัดซ่อนอยู่

ความต่างสำคัญอีกข้อคือความชื้น ลูกประคบที่นึ่งแล้วให้ความร้อนชื้นซึมเข้าผ้าและผิว ส่วนเจลให้ความร้อนแห้ง หลายคนรู้สึกว่าความร้อนชื้นผ่อนคลายกว่า แต่ก็ทำให้ผิวที่บอบบางลอกหรือเปื่อยได้ง่ายกว่าถ้าวางนาน

ผิวของผู้สูงอายุบางลงตามวัย รับความรู้สึกร้อนช้าลง และบางคนมีปลายประสาทเสื่อมจากเบาหวานหรือโรคอื่น ทำให้ไม่รู้ว่าความร้อนเกินพอดีจนผิวพองไปแล้ว อันตรายคือแผลไหม้จากการประคบมักไม่เจ็บตอนที่เกิด มาเห็นเอาตอนผิวแดงเข้มหรือพองใสแล้ว

สำหรับผู้ที่เท้าชาจากเบาหวานหรืออายุมากมาก ควรอ่านบทความเรื่องประคบร้อนกับเท้าชาที่ไม่รู้สึกร้อนจนไหม้ เพราะวิธีที่ปลอดภัยกว่าคือใช้ความอุ่นอ่อนมากหรือเลี่ยงการประคบเฉพาะจุดนั้นไปเลย

เรื่องยาก็เกี่ยวข้อง ผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดบางตัวอาจง่วงซึมหรือหลับระหว่างประคบ ทำให้ถุงร้อนทับผิวนานเกินไปโดยไม่รู้ตัว จึงไม่ควรประคบเองคนเดียวเมื่อรู้สึกง่วง

ลูกประคบที่ใช้แล้วยังชื้นและเก็บในถุงปิดหรือที่อับ เสี่ยงขึ้นราเร็วมาก โดยเฉพาะสมุนไพรสดที่มีน้ำมาก เมื่อนำกลับมานึ่งอีก ความร้อนไม่ได้ฆ่าสิ่งที่เป็นปัญหาทั้งหมด และผู้สูงอายุที่ผิวถลอกหรือภูมิต้านทานต่ำอาจติดเชื้อที่ผิวได้ ถ้าลูกประคบมีกลิ่นเหม็นอับ มีจุดขนสีเขียวดำขาว หรือเนื้อผ้าเหนียวเมือก ให้ทิ้งทันที

ลูกประคบที่ทำใช้เองเป็นรอบ ๆ ควรใช้ให้หมดภายในช่วงที่สมุนไพรยังแห้งหรือสดอยู่ ไม่เก็บค้างนาน และควรใช้ที่มีที่มาชัดเจนมากกว่าซื้อต่อจากแหล่งที่บอกส่วนผสมไม่ได้ ผู้สูงอายุที่แพ้สมุนไพรบางชนิดอาจเกิดผื่นหรือคันได้ ต้องอ่านส่วนประกอบก่อนใช้

ส่วนเจลประคบควรตรวจรอยรั่วและตะเข็บเป็นระยะ ถ้าถุงบวม แตก หรือมีของเหลวซึม ให้เลิกใช้ เจลบางชนิดระคายผิวและตาถ้าถูกโดน ส่วนผ้าหุ้มควรซักตามที่ฉลากบอกเพื่อไม่ให้เหงื่อและเชื้อสะสม

ความร้อนมักพอไว้ใช้กับอาการตึงเมื่อยเรื้อรังที่ไม่มีการบาดเจ็บใหม่ ส่วนอาการบาดเจ็บเฉียบพลันที่เพิ่งเกิด เช่น ข้อเท้าพลิก บวมแดงร้อน หรือปวดแปลบหลังล้ม ไม่ควรประคบร้อน เพราะอาจเพิ่มการบวมได้ และบางครั้งอาจมีกระดูกหักซ่อนอยู่ ต้องให้แพทย์ตรวจก่อน

บทความเรื่องประคบร้อนหรือเย็นช่วยให้ตัดสินใจเบื้องต้นได้ แต่ทางที่ปลอดภัยที่สุดคือถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นอาการแบบไหน ให้ถามพยาบาลหรือแพทย์ก่อน อย่าลองไปเรื่อย ๆ