ในทางปฏิบัติ อาหารทางการแพทย์คืออาหารที่ออกแบบให้ใช้กับภาวะเฉพาะ เช่น กินไม่พอ ย่อยหรือดูดซึมไม่ดี หรือมีโรคที่ต้องควบคุมสารอาหาร และมักใช้ภายใต้การดูแลของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร อย. มีข้อกำหนดเรื่องฉลากและการขึ้นทะเบียนสำหรับอาหารกลุ่มนี้ ผู้ซื้อควรเปิดดูรายละเอียดล่าสุดจากหน่วยงานโดยตรง เพราะเกณฑ์อาจปรับเปลี่ยนได้

ต่างจากนมเสริมทั่วไปตรงที่บางสูตรมีสัดส่วนพลังงาน โปรตีน และเกลือแร่คำนวณมาให้ครบ จึงใช้เป็นแหล่งอาหารหลักได้ถ้าจำเป็น ขณะที่เครื่องดื่มเสริมหรืออาหารเสริมทั่วไปมีไว้เติมเต็ม ใช้แทนมื้อไม่ได้ ผู้ดูแลที่ไม่แน่ใจว่าตัวไหนเป็นแบบไหน ให้ถ่ายรูปฉลากด้านข้อมูลโภชนาการและวิธีใช้ไปถามนักกำหนดอาหาร

ชื่อสวย ๆ บนกล่องอย่าง “สำหรับผู้สูงอายุ” ไม่ได้บอกว่าสูตรเหมาะกับทุกคนที่อายุมาก ผู้ที่เป็นเบาหวาน ไตเสื่อม หรือมีข้อจำกัดด้านโปรตีนต้องการสูตรเฉพาะ ซึ่งเลือกเองไม่ได้

คำถามแรกที่ทีมรักษามักถามคือ ผู้สูงอายุกินอาหารปกติได้ประมาณเท่าไรของที่เคยกิน และเป็นมานานเท่าไร ถ้ายังกินได้เกือบปกติแต่ได้โปรตีนน้อย ทางเลือกคือเสริมระหว่างมื้อ โดยไม่ไปแย่งความอยากข้าวมื้อหลัก ถ้ากินได้น้อยมากจนไม่พอทั้งวัน หรือกลืนอาหารทั่วไปไม่ปลอดภัย จึงอาจต้องใช้สูตรครบถ้วนเป็นแหล่งหลักบางส่วน

นักกำหนดอาหารและพยาบาลมีเครื่องมือคัดกรองภาวะโภชนาการที่ใช้กันจริง เช่น MUST และ MNA ซึ่งดูน้ำหนักที่ลดโดยไม่ได้ตั้งใจ ดัชนีมวลกาย และความสามารถในการกินร่วมกัน ผู้ดูแลไม่ต้องตอบแบบประเมินเอง แต่จดน้ำหนักล่าสุดกับสิ่งที่กินต่อวันไปให้ก็ช่วยได้มาก

ผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะเปราะบางมักมีมวลกล้ามเนื้อน้อย (sarcopenia) ร่วมด้วย การกินโปรตีนไม่พอเร่งให้กล้ามเนื้อหายเร็วขึ้น และเสี่ยงหกล้มมากขึ้น ตรงนี้อาหารทางการแพทย์อาจมีบทบาท แต่ถ้ากล้ามเนื้อลดเพราะไม่ได้ขยับตัว การเคลื่อนไหวและกายภาพบำบัดก็ต้องไปด้วยกัน

ลำดับที่เหมาะคือ แพทย์ตรวจหาสาเหตุที่กินน้อยหรือน้ำหนักลด จากนั้นนักกำหนดอาหารประเมินว่าได้สารอาหารพอหรือไม่ และเลือกสูตรกับวิธีชง ถ้ามีอาการสำลักหรือกลืนลำบาก ต้องให้นักแก้ไขการพูดและการกลืนหรือแพทย์ดูก่อน เพราะความข้นหนืดที่เหมาะกับคนนั้นเลือกผิดไม่ได้

สาเหตุที่ซ่อนอยู่ในผู้สูงอายุมีหลายแบบ เช่น ฟันปลอมหลวม ปากแห้งจากยา รับรสเปลี่ยน ซึมเศร้า เหงาจนไม่อยากกินข้าวคนเดียว ท้องผูก หรือโรคร้ายในช่องท้องที่ยังไม่รู้ การซื้ออาหารทางการแพทย์มาให้โดยยังไม่หาสาเหตุ เท่ากับปิดไฟเตือนโดยไม่ดับต้นเพลิง

ตัวเลขน้ำหนักเป็นตัวบอกที่ตรงที่สุด ถ้าน้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ ควรนัดพบแพทย์เร็ว ๆ นี้ อย่ารอจนกว่าจะผอมชัด แต่ไม่ควรกำหนดเกณฑ์ตายตัวเอง ให้ทีมรักษาเป็นผู้พิจารณา

ชงตามฉลากหรือที่นักกำหนดอาหารบอกเท่านั้น ใช้น้ำสะอาดและอุปกรณ์ที่ล้างสะอาด ความเข้มข้นที่เข้มกว่าที่กำหนดอาจทำให้ท้องเสียหรือท้องอืด ส่วนที่เจือจางเกินไปทำให้ได้พลังงานไม่พอ ชงแล้วควรใช้ภายในเวลาที่ฉลากกำหนด และเก็บตามอุณหภูมิที่ระบุ ของที่เหลือทิ้งตามคำแนะนำ ไม่ใช่เก็บข้ามวัน

ให้ผู้สูงอายุนั่งตัวตรงขณะจิบ จิบทีละน้อย ไม่เร่ง และไม่ให้ดื่มขณะนอนเอนตัว ถ้ารสไม่ถูกปาก ถามนักกำหนดอาหารว่าสามารถแต่งรสหรือเปลี่ยนรสได้หรือไม่ อย่าเติมยาหรืออาหารเสริมอื่นลงไปในแก้วเอง

ค่าใช้จ่ายเป็นเรื่องจริงที่ต้องคุยก่อน เพราะหากต้องใช้ระยะยาว ราคาสะสมสูง นักกำหนดอาหารอาจแนะนำสูตรอาหารปั่นจากวัตถุดิบที่ปรุงเองในบ้านเป็นทางเลือกบางส่วน ถ้าเหมาะสมกับภาวะของผู้ป่วย