สายให้อาหารที่พบในบ้านส่วนใหญ่มีสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มแรกคือสายที่ใส่ผ่านจมูกลงไปถึงกระเพาะ มักใช้ในช่วงที่คาดว่าปัญหาการกลืนจะเป็นระยะสั้นหรือยังอยู่ระหว่างฟื้นตัว อีกกลุ่มคือสายที่ใส่ผ่านผนังหน้าท้องเข้าสู่กระเพาะโดยตรง มักเลือกใช้เมื่อคาดว่าต้องให้อาหารทางสายต่อเนื่องเป็นเวลานาน จุดที่ครอบครัวต้องรู้ให้ชัดตั้งแต่วันแรกคือท่านใช้แบบไหน ใครเป็นผู้เปลี่ยนสาย และต้องเปลี่ยนบ่อยแค่ไหน

ความต่างนี้เปลี่ยนงานประจำวันจริง ๆ สายทางจมูกทำให้ต้องเฝ้าดูผิวรอบรูจมูกและการยึดติดของพลาสเตอร์ เพราะแรงดึงเล็ก ๆ สะสมทั้งวันทำให้เกิดแผลกดทับที่ปีกจมูกได้ ส่วนสายที่หน้าท้องทำให้ต้องดูแลผิวรอบรูเปิดให้แห้งและสะอาด สังเกตรอยแดง น้ำซึม หรือกลิ่นผิดปกติ ซึ่งเป็นสัญญาณแรกของการติดเชื้อที่ตำแหน่งนั้น

สิ่งที่ควรมีติดบ้านคือกระดาษหนึ่งแผ่นที่เขียนไว้ชัดว่าเป็นสายชนิดใด ขนาดเท่าไร ใส่เมื่อวันที่เท่าไร กำหนดเปลี่ยนครั้งถัดไปเมื่อใด และเบอร์ติดต่อของหน่วยบริการที่รับผิดชอบ เมื่อเกิดเรื่องฉุกเฉินตอนตีสอง คนที่อยู่เวรจะไม่ต้องไล่หาข้อมูลจากความจำของคนอื่น และทีมปลายสายจะช่วยได้เร็วขึ้นมากเมื่อได้ข้อมูลชุดนี้ทันที

อันตรายที่ร้ายแรงที่สุดของการให้อาหารทางสายคือการให้อาหารลงไปทั้งที่ปลายสายไม่ได้อยู่ในกระเพาะแล้ว สายเลื่อนได้จากการไอแรง การอาเจียน การพลิกตะแคงตัว หรือแม้แต่การที่ผู้สูงอายุที่สับสนดึงสายเอง สิ่งที่ช่วยได้มากคือการทำเครื่องหมายบนสายที่ระดับผิวหนังหรือรูจมูกตั้งแต่วันที่ทีมใส่ให้ แล้วเทียบทุกครั้งก่อนเริ่มว่าความยาวที่โผล่ออกมายังเท่าเดิมหรือไม่

วิธีตรวจที่ทีมที่ดูแลกำหนดให้ใช้ที่บ้านอาจต่างกันในแต่ละราย บางรายใช้การเทียบความยาวร่วมกับการดูดสิ่งที่ค้างในกระเพาะ บางรายมีข้อกำหนดเพิ่มเติมเฉพาะตัว ผู้ดูแลควรขอให้ทีมสาธิตและเขียนวิธีที่ใช้กับผู้สูงอายุรายนั้นไว้ให้ชัด แล้วทำตามนั้นให้เหมือนกันทุกเวร ไม่ใช่ใช้วิธีที่ค้นเจอจากที่อื่นมาสลับกันไปมา เพราะความไม่สม่ำเสมอทำให้ไม่มีใครรู้ว่าอะไรเปลี่ยนไปจริง

หลักที่ปลอดภัยที่สุดเมื่อไม่แน่ใจคือหยุดไว้ก่อน อาหารหนึ่งมื้อที่ช้าไปหนึ่งชั่วโมงแทบไม่มีผลเสียต่อผู้สูงอายุ แต่การให้อาหารลงปอดเพียงครั้งเดียวทำให้เกิดปอดอักเสบที่รุนแรงได้ ผู้ดูแลที่โทรถามทีมเพราะไม่มั่นใจ ไม่ใช่คนที่ทำงานไม่เป็น แต่คือคนที่ทำงานนี้ถูกวิธี

ครอบครัวจำนวนมากเข้าใจว่าเมื่ออาหารไม่ผ่านปากแล้วก็หมดเรื่องสำลัก ความจริงคืออาหารในกระเพาะยังไหลย้อนขึ้นหลอดอาหารและลงหลอดลมได้ โดยเฉพาะเมื่อให้เร็วเกินไป ให้ปริมาณมากเกินในครั้งเดียว หรือให้ขณะผู้สูงอายุนอนราบ นอกจากนี้ น้ำลายที่มีเชื้อจากช่องปากที่ไม่ได้รับการดูแลก็ไหลลงหลอดลมได้ตลอดทั้งวันโดยไม่มีใครเห็น

แนวทางที่ใช้ได้จริงในบ้านคือจัดให้ศีรษะและลำตัวส่วนบนสูงขึ้นระหว่างให้อาหาร และคงท่านั้นต่ออีกระยะหนึ่งหลังให้เสร็จตามที่ทีมแนะนำ ก่อนจึงค่อยจัดท่านอนราบหรือพลิกตะแคง การรีบจัดท่าทำความสะอาดหรือเปลี่ยนผ้าอ้อมทันทีหลังให้อาหารเป็นจังหวะที่ทำให้เกิดการไหลย้อนได้บ่อยที่สุด และเป็นสิ่งที่ปรับได้ทันทีโดยไม่ต้องใช้อุปกรณ์อะไรเพิ่ม

ที่ต้องรู้เพิ่มคือผู้สูงอายุมักมีอาการแสดงไม่ตรงแบบ ปอดอักเสบจากการสำลักในวัยนี้อาจไม่ได้มาด้วยไข้สูงและไอเป็นหลัก แต่มาด้วยความสับสนเฉียบพลันหรือ delirium ซึมลง ไม่ยอมตอบสนองเหมือนเดิม หรืออ่อนแรงจนทำกิจวัตรประจำวันที่เคยทำได้ไม่ได้ ผู้ดูแลที่รู้ข้อนี้จะพาไปตรวจเร็วขึ้นหลายวัน ซึ่งเปลี่ยนผลลัพธ์ได้มาก

เมื่อผู้สูงอายุไม่ได้กินทางปาก ครอบครัวมักคิดว่าการแปรงฟันไม่จำเป็นอีกต่อไป ผลที่ตามมาคือเชื้อในช่องปากเพิ่มจำนวนขึ้นมาก และเมื่อผสมกับน้ำลายที่ไหลลงหลอดลม ก็กลายเป็นแหล่งของปอดอักเสบโดยตรง การเช็ดทำความสะอาดช่องปากและลิ้นอย่างนุ่มนวลทุกวันจึงไม่ใช่เรื่องความสวยงาม แต่เป็นมาตรการป้องกันปอดอักเสบที่ทำได้ที่บ้านและมีต้นทุนแทบเป็นศูนย์

ปากที่แห้งยังทำให้ผู้สูงอายุไม่สบายตัวอย่างเงียบ ๆ ริมฝีปากแตก ลิ้นแห้งเป็นคราบ และรู้สึกกระหายทั้งที่ได้รับน้ำทางสายเพียงพอแล้ว การใช้สำลีชุบน้ำเช็ดในปากและทาลิปมันตามที่ทีมแนะนำช่วยลดความทรมานส่วนนี้ได้จริง เป็นงานเล็ก ๆ ที่เปลี่ยนคุณภาพชีวิตในแต่ละวันมากกว่าที่ครอบครัวมักประเมินไว้

อีกเรื่องที่ควรคุยกับทีมคือผู้สูงอายุรายนี้ยังชิมอะไรทางปากได้บ้างหรือไม่ บางรายที่อาการคงที่ ทีมอาจอนุญาตให้ชิมรสเล็กน้อยเพื่อความสุขได้ภายใต้เงื่อนไขเฉพาะ บางรายห้ามเด็ดขาดเพราะเสี่ยงเกินไป คำตอบต้องมาจากผู้ที่ประเมินการกลืนของท่านเท่านั้น ห้ามตัดสินใจเองจากความสงสารหรือคำชวนของญาติที่มาเยี่ยม

อาการทางเดินอาหารเป็นเรื่องที่พบบ่อยที่สุดในเดือนแรกที่บ้าน ท้องอืดแน่นหลังให้อาหารมักสัมพันธ์กับการให้เร็วเกินไป ปริมาณต่อครั้งมากเกิน หรืออาหารเย็นจัดเพราะเพิ่งออกจากตู้เย็น ส่วนถ่ายเหลวมักสัมพันธ์กับความสะอาดของภาชนะและการตั้งอาหารทิ้งไว้นาน มากกว่าจะเป็นเพราะสูตรอาหารไม่ถูกกับท่าน

สิ่งที่ครอบครัวไม่ควรทำเองคือการเปลี่ยนสูตร ลดปริมาณ หรือเจือจางอาหารตามความรู้สึก เพราะทำให้พลังงานและโปรตีนที่ได้รับต่อวันลดลงอย่างเงียบ ๆ และเร่งให้ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยหรือ sarcopenia แย่ลงจนผู้สูงอายุเปราะบางกว่าเดิม สิ่งที่ควรทำแทนคือจดอาการให้ละเอียดว่าเกิดหลังให้กี่นาที ปริมาณเท่าไร ท่าอย่างไร แล้วให้ทีมเป็นผู้ปรับ

สายตันเป็นอีกปัญหาที่ป้องกันได้มากกว่าการแก้ ต้นเหตุหลักคือการไม่ล้างสายด้วยน้ำตามจังหวะที่กำหนด และการให้ยาที่บดไม่ละเอียดพอผ่านสาย เมื่อสายเริ่มไหลช้าลง ห้ามใช้แรงดันสูงหรือใช้ของเหลวอื่นอย่างน้ำอัดลมหรือน้ำผลไม้มาแก้เอง เพราะเสี่ยงทำให้สายแตกหรือเกิดอันตรายกับกระเพาะได้ ให้หยุดแล้วติดต่อทีมตามแนวทางที่ได้รับไว้