ครอบครัวจำนวนมากเข้าใจว่าการจัดท่านอนคือการหาหมอนนุ่ม ๆ มารองให้เยอะที่สุด แต่หลักการที่สำคัญกว่าคือการจัดให้ศีรษะ คอ ไหล่ สะโพก และขาอยู่ในแนวเดียวกัน ไม่บิดหมุนหรือห้อยพ้นขอบเตียง เพราะการนอนบิดแนวเป็นเวลานานไม่เพียงเพิ่มความเสี่ยงแผลกดทับ แต่ยังทำให้ข้อต่อและกล้ามเนื้อถูกดึงค้างในตำแหน่งผิดปกติจนอาจนำไปสู่ภาวะข้อติดเรื้อรัง

ในท่านอนหงาย ควรมีหมอนรองใต้ศีรษะและคอพอดี ไม่สูงจนคางจดอก และไม่แบนจนคอแหงนไปด้านหลัง หัวไหล่ควรอยู่ในแนวเดียวกับลำตัว แขนวางข้างลำตัวหรือมีหมอนรองใต้แขนหากมีอาการบวม ส่วนขาควรมีหมอนรองใต้น่องเพื่อยกส้นเท้าลอยพ้นที่นอน ไม่ใช่วางส้นเท้าแนบกับผ้าปูโดยตรงตลอดเวลา

ในท่านอนตะแคง ลำตัวควรเอียงประมาณ 30 องศาจากแนวราบ ไม่ใช่ตะแคงเต็ม 90 องศาที่กดสะโพกและไหล่ด้านล่างเต็มน้ำหนักตัว ควรมีหมอนรองระหว่างเข่าและข้อเท้าทั้งสองข้างเพื่อไม่ให้กระดูกเสียดสีกัน และมีหมอนรองแผ่นหลังเพื่อคงมุมเอียงไว้ไม่ให้พลิกกลับมานอนหงายเต็มตัวโดยไม่ตั้งใจ

จุดที่มีกระดูกอยู่ใกล้ผิวหนังโดยไม่มีกล้ามเนื้อหรือไขมันรองมากพอ คือจุดเสี่ยงแผลกดทับสูงสุด ได้แก่ ท้ายทอย ใบหู สะบักทั้งสองข้าง ข้อศอก กระเบนเหน็บ ปุ่มกระดูกสะโพก ส้นเท้า ตาตุ่ม และในท่านั่งจะเพิ่มจุดที่ก้นกบด้วย ผู้ดูแลควรสังเกตผิวหนังบริเวณเหล่านี้ทุกครั้งที่เปลี่ยนท่า ไม่ใช่รอให้มีกลิ่นหรือแผลชัดเจนแล้วค่อยดู

สิ่งที่ครอบครัวมักเข้าใจผิดคือคิดว่าผิวแดงเป็นเรื่องปกติที่หายเองได้ แต่ถ้ากดผิวบริเวณนั้นเบา ๆ แล้วสีแดงไม่จางลงภายในครึ่งชั่วโมง นั่นคือสัญญาณเริ่มต้นของแผลกดทับระยะแรกที่ต้องเปลี่ยนวิธีจัดท่าและแจ้งพยาบาลหรือแพทย์ ไม่ควรรอดูเฉย ๆ ต่อไปอีกหลายวัน เพราะแผลกดทับลุกลามเร็วมากในผู้สูงอายุที่มีภาวะเปราะบาง หรือ frailty ร่วมกับโภชนาการไม่เพียงพอ

ผิวหนังและกล้ามเนื้อของผู้สูงอายุเปลี่ยนไปจากวัยหนุ่มสาวหลายจุด ผิวหนังบางลงและยืดหยุ่นน้อยลง เลือดไหลเวียนมาเลี้ยงผิวหนังช้าลง และที่สำคัญคือมวลกล้ามเนื้อลดลงตามวัยหรือภาวะ sarcopenia ทำให้ชั้นกล้ามเนื้อที่เคยรองรับแรงกดระหว่างกระดูกกับผิวหนังบางลงไปด้วย ผลคือแรงกดจากน้ำหนักตัวเพียงจุดเดียวส่งผลถึงผิวหนังเร็วและรุนแรงกว่าคนวัยกลางคนที่นอนท่าเดียวกัน

ปัจจัยร่วมที่มักถูกมองข้ามคือความชื้นจากเหงื่อหรือปัสสาวะที่ทำให้ผิวหนังเปื่อยยุ่ยง่ายขึ้น ภาวะขาดสารอาหารหรือโปรตีนต่ำที่ทำให้แผลหายช้า และการเคลื่อนไหวที่ลดลงจากอาการเจ็บป่วยเดิมซึ่งกระทบกิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หรือ ADL อย่างการพลิกตัวเอง หากผู้สูงอายุเคยพลิกตัวเองได้บ้างแต่ตอนนี้ทำไม่ได้แล้ว นั่นเป็นสัญญาณว่าความเสี่ยงแผลกดทับเพิ่มขึ้นและต้องดูแลถี่กว่าเดิม

การยกหัวเตียงสูงประมาณ 30 องศาระหว่างและหลังให้อาหารหรือน้ำ ช่วยลดความเสี่ยงสำลักและปอดอักเสบจากการสำลักในผู้สูงอายุที่กลืนลำบากหรือเคลื่อนไหวน้อย แต่ผู้ดูแลบางคนยกหัวเตียงสูงไว้ตลอดเวลาเพราะเข้าใจว่าปลอดภัยกว่า ซึ่งกลับเพิ่มแรงเลื่อนไถลของลำตัวลงมาที่กระเบนเหน็บและก้นกบ ทำให้เกิดแรงเสียดสีที่เร่งการเกิดแผลกดทับในจุดนั้นแทน

อีกเรื่องที่ต้องระวังคือการยกหัวเตียงขึ้นเร็วเกินไปหรือให้ผู้สูงอายุลุกนั่งกะทันหันหลังนอนราบเป็นเวลานาน อาจทำให้เกิดภาวะความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือ orthostatic hypotension คือความดันโลหิตลดฮวบเมื่อเปลี่ยนจากท่านอนเป็นท่านั่งเร็วเกินไป ทำให้หน้ามืด วิงเวียน หรือหมดสติได้ ควรปรับหัวเตียงขึ้นทีละน้อยและสังเกตอาการก่อนขยับต่อ

หมอนรูปลิ่ม หมอนรองขา ที่นอนลมป้องกันแผลกดทับ และแผ่นรองกันเสียดสี ล้วนช่วยได้จริงเมื่อใช้ถูกจุด แต่ไม่มีอุปกรณ์ชิ้นใดทดแทนการพลิกตัวและตรวจผิวหนังสม่ำเสมอได้ ก่อนซื้ออุปกรณ์ควรถามตัวเองว่าผู้สูงอายุมีปัญหาตรงจุดไหนจริง เช่น กระดูกยื่นมากบริเวณสะโพกทั้งสองข้างจนต้องใช้ที่นอนลม หรือแค่ต้องการหมอนรองขาราคาไม่แพงก็เพียงพอ

สิ่งที่ต้องถามก่อนเลือกซื้อคือ ทำความสะอาดง่ายหรือไม่ ต้องใช้ไฟฟ้าหรือไม่ ถ้าไฟดับจะยังปลอดภัยหรือไม่ และมีแผนสำรองเมื่ออุปกรณ์เสียหรือไม่ ที่นอนลมบางรุ่นต้องใช้ปั๊มไฟฟ้าต่อเนื่อง หากไฟดับนานควรมีวิธีพลิกตัวด้วยมือทดแทนเสมอ ไม่ควรพึ่งอุปกรณ์เพียงอย่างเดียวโดยไม่มีแผนสำรอง