ภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อย หรือ sarcopenia คือการสูญเสียมวลและแรงกล้ามเนื้อตามวัยที่เร่งเร็วขึ้นเมื่อขาดการเคลื่อนไหว โดยเฉพาะในผู้สูงอายุติดบ้านที่มีกิจกรรมทางกายน้อยกว่าปกติ ภาวะนี้เป็นหนึ่งในสาเหตุหลักที่นำไปสู่ภาวะเปราะบางและการสูญเสียความสามารถทำ ADL

ข้อมูลที่น่ากังวลคือมวลกล้ามเนื้อที่เสียไปในช่วงพักฟื้นจากการเจ็บป่วยหรือการอยู่นิ่งเป็นเวลานาน มักฟื้นกลับมาได้ช้ากว่าตอนที่สูญเสียไป การป้องกันจึงสำคัญกว่าการรอให้กล้ามเนื้อลดลงแล้วค่อยแก้ไข

สัญญาณเตือนที่ผู้ดูแลสังเกตได้เองโดยไม่ต้องรอผลตรวจทางการแพทย์ ได้แก่ ลุกจากเก้าอี้ต้องใช้มือดันตัวช่วยมากขึ้น เดินช้าลงจนตามคนอื่นไม่ทัน หรือรู้สึกว่าถือของที่เคยถือไหวกลับหนักขึ้นผิดปกติ หากสังเกตเห็นสัญญาณเหล่านี้ต่อเนื่องเกิน 2-3 สัปดาห์ ควรเริ่มวางแผนป้องกันทันทีแทนการรอดูอาการต่อไปเรื่อย ๆ

การออกกำลังกายแรงต้านเบา ๆ เช่น ใช้ยางยืดออกกำลังกาย ยกน้ำหนักขวดน้ำ หรือฝึกลุกนั่งจากเก้าอี้ซ้ำ ๆ ช่วยกระตุ้นการสร้างกล้ามเนื้อได้ดี เหมาะกับผู้สูงอายุที่ยังเคลื่อนไหวคล่องแคล่วและไม่มีข้อจำกัดทางการแพทย์เฉพาะ

ข้อควรระวังคือควรเริ่มจากท่าที่ง่ายและน้ำหนักเบา แล้วค่อยเพิ่มทีละน้อย ไม่ควรหักโหมเพราะอาจทำให้ข้อต่อบาดเจ็บ

เหมาะกับผู้สูงอายุที่มีภาวะเปราะบาง มีโรคประจำตัว เช่น โรคหัวใจหรือโรคปอด หรือเพิ่งพักฟื้นจากการผ่าตัด เพราะนักกายภาพบำบัดสามารถออกแบบโปรแกรมที่ปลอดภัยและปรับตามข้อจำกัดเฉพาะบุคคลได้

แม้จะมีค่าใช้จ่ายหรือต้องนัดหมาย แต่ให้ความปลอดภัยสูงกว่าการออกกำลังกายเองในกรณีที่มีความเสี่ยงสูง

ในหลายพื้นที่ครอบครัวสามารถสอบถามสิทธิการทำกายภาพบำบัดผ่านหน่วยบริการปฐมภูมิใกล้บ้านหรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ซึ่งบางแห่งมีบริการเยี่ยมบ้านสำหรับผู้สูงอายุที่เดินทางลำบาก ควรสอบถามรายละเอียดสิทธิประโยชน์ที่ตนเองมีก่อนตัดสินใจเลือกบริการเอกชนที่มีค่าใช้จ่ายสูงกว่า

สำหรับผู้สูงอายุที่ไม่เคยออกกำลังกายมาก่อนหรือรู้สึกว่าการออกกำลังกายเป็นเรื่องน่ากลัว การเพิ่มกิจกรรมทางกายทั่วไป เช่น เดินในบ้าน ทำสวน หรือทำงานบ้านเบา ๆ เป็นจุดเริ่มต้นที่เข้าถึงง่ายและช่วยชะลอการสูญเสียกล้ามเนื้อได้ในระดับหนึ่ง

ข้อจำกัดคือประสิทธิภาพในการสร้างกล้ามเนื้อน้อยกว่าการฝึกแรงต้านโดยตรง จึงเหมาะเป็นจุดเริ่มต้นมากกว่าเป็นแผนระยะยาวเพียงอย่างเดียว