หลังผ่าตัดหรือเมื่อต้องนอนนาน คนเรามักหายใจตื้นลง เพราะเจ็บแผล เหนื่อยง่าย หรือเคลื่อนไหวน้อย ถุงลมส่วนล่างของปอดจึงขยายไม่เต็มที่ เสมหะค้างได้ง่าย และเป็นช่องให้เกิดการติดเชื้อในปอด อุปกรณ์บริหารปอดช่วยให้ผู้ป่วยฝึกหายใจลึกอย่างมีเป้าหมายที่มองเห็นได้

อุปกรณ์มีสองแบบหลัก แบบที่วัดปริมาตรลมที่ดูดเข้า และแบบที่วัดอัตราการไหลโดยดูจากลูกบอลลอย ชื่อและวิธีวัดต่างกัน ผู้ใช้ควรใช้แบบที่ได้รับสอนและกำหนดเป้าหมายจากโรงพยาบาลของตนเอง อย่าตั้งเป้าเองหรือเทียบกับคนอื่น

ข้อมูลของ WHO ระบุว่าปอดอักเสบเป็นการติดเชื้อที่ถุงลมในปอด และผู้สูงอายุเป็นกลุ่มที่เสี่ยงโรคร้ายแรงได้สูง การป้องกันที่เหมาะสมจึงต้องดูร่วมกับสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่ใช้อุปกรณ์อย่างเดียว

นอกจากอุปกรณ์ สิ่งที่ช่วยปอดได้อีกคือการลุกนั่งและเดินให้เร็วที่สุดเท่าที่ทีมรักษาอนุญาต การเปลี่ยนท่านอนทุกสองสามชั่วโมงในผู้ที่ติดเตียง การทำความสะอาดช่องปากเพื่อลดเชื้อที่อาจสำลักลงปอด และการงดสูบบุหรี่ ทั้งหมดนี้ทำงานร่วมกัน อุปกรณ์เป็นเพียงชิ้นส่วนหนึ่งของแผนฟื้นตัว

ผู้ดูแลหลายคนกังวลว่าผู้ป่วยทำไม่ได้ตามเป้าหมายแล้วจะแย่ ความจริงคือในวันแรก ๆ หลังผ่าตัดผู้ป่วยมักดูดได้น้อยกว่าที่หวัง การค่อย ๆ ทำให้ดีขึ้นทีละวันสำคัญกว่าการฝืนจนเหนื่อย ควรชมความพยายามและบอกทีมรักษาถ้าไม่มีความก้าวหน้าเลยหลายวัน

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือผู้ป่วยเป่าลมใส่ปากเป่า ซึ่งทำให้ไม่ได้ผลที่ต้องการ และอาจเวียนศีรษะ วิธีที่ถูกคือหายใจออกให้สุดตามปกติก่อน แล้วครอบริมฝีปากให้สนิท ดูดลมเข้าช้า ๆ และลึก ให้ตัวชี้ค่อย ๆ ลอยขึ้นในช่วงเป้าหมาย

เมื่อดูดเข้าเต็มที่แล้ว ให้กลั้นหายใจตามที่ได้รับคำแนะนำ จากนั้นถอดปากเป่าออก หายใจออกตามปกติ และพักให้หายเหนื่อยก่อนรอบต่อไป ไม่ต้องรีบทำต่อเนื่อง เพราะการหายใจลึกซ้ำ ๆ ทำให้เวียนศีรษะได้ในผู้สูงอายุที่อ่อนเพลีย

ท่านั่งตัวตรงช่วยให้ปอดขยายได้ดีกว่านอนราบ ถ้านั่งไม่ได้ ให้ยกหัวเตียงสูงที่สุดเท่าที่สบาย ผู้ดูแลควรอยู่ใกล้ ๆ ในช่วงแรก คอยดูว่าตัวชี้ขึ้นเพราะดูดเข้า และผู้ป่วยไม่ได้เป่าออก

หลังผ่าตัดบริเวณท้องหรือหน้าอก การไอมักทำให้เจ็บแผล ผู้ป่วยจึงกลั้นไอ ซึ่งทำให้เสมหะค้าง วิธีที่ช่วยได้คือกอดหมอนใบเล็กไว้แนบแผล ใช้มือประคองแล้วไอเมื่อรู้สึกว่ามีเสมหะ วิธีนี้ทำให้ไอได้เต็มที่โดยเจ็บน้อยลง

ถ้าเสมหะมีสีเหลืองเขียวข้นเพิ่มขึ้น มีกลิ่น หรือมีเลือดปน ให้แจ้งทีมที่ดูแล ไม่ต้องรอ ผู้ที่ดื่มน้ำน้อยมักมีเสมหะเหนียวกว่า การจิบน้ำพอควรตามคำแนะนำของแพทย์ช่วยให้ไอออกง่ายขึ้น แต่ผู้ที่มีโรคหัวใจหรือไตต้องถามแพทย์เรื่องปริมาณน้ำก่อน

ช่วงที่ควรฝึกคือตอนที่ผู้ป่วยตื่นตัวและไม่เหนื่อยเกินไป ถ้ามียาแก้ปวดที่แพทย์สั่งให้ทานเป็นเวลา การฝึกหลังยาออกฤทธิ์จะทำได้ดีกว่าฝึกตอนปวดมาก แต่ไม่ควรเพิ่มหรือเปลี่ยนยาเอง หากปวดแผลจนหายใจลึกไม่ได้ ให้แจ้งพยาบาลหรือแพทย์เพื่อปรับการจัดการความปวด

ผู้ป่วยบางคนมีอาการสับสนหรือจำคำสอนไม่ได้ ผู้ดูแลต้องช่วยกำกับทีละขั้น พูดสั้น ๆ ทำให้ดู และไม่บังคับ ถ้าผู้ป่วยไม่ให้ความร่วมมือหรือหงุดหงิด ให้ลองใหม่ในช่วงเวลาที่สงบกว่า และแจ้งทีมรักษาว่าการฝึกที่บ้านทำได้ยาก เพื่อให้หาวิธีอื่นที่เหมาะกว่า

ในผู้สูงอายุ ปอดอักเสบบางครั้งไม่มีไข้สูงหรือไอรุนแรงให้เห็นชัด สิ่งที่ผู้ดูแลสังเกตได้อาจเป็นแค่สับสน ซึมลง กินน้อยลง หายใจเร็วขึ้น หรือไม่ยอมลุกจากเตียงผิดจากปกติ ซึ่งอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลัน (delirium) ที่ต้องได้รับการประเมินโดยแพทย์ทันที

จึงควรจดอาการพื้นฐานของผู้ป่วยไว้ เช่น ปกติตื่นตัวแค่ไหน กินได้เท่าไร หายใจสบายหรือไม่ เพื่อเทียบเมื่อเปลี่ยนไป ผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดอาจง่วงซึมจากยาอยู่แล้ว การสังเกตจึงต้องดูความเปลี่ยนแปลงจากปกติของคนนั้น

ถ้าสงสัยว่าอาการเปลี่ยน ให้ลองนับอัตราการหายใจขณะพักเป็นเวลาหนึ่งนาทีแล้วจดไว้ หากเร็วขึ้นกว่าที่เคยจดไว้ชัดเจน หรือผู้ป่วยหายใจอาศัยแรงจนเห็นไหล่ยกหรือซี่โครงบุ๋ม ให้ถือเป็นสัญญาณที่ต้องติดต่อแพทย์ในวันนั้น ไม่ต้องรอดูหลายวัน

การไปรับวัคซีนตามคำแนะนำของแพทย์ และการล้างมือก่อนดูแลผู้ป่วย ก็ช่วยลดโอกาสติดเชื้อทางเดินหายใจในบ้านที่มีผู้สูงอายุได้ ควรปรึกษาแพทย์หรือหน่วยบริการใกล้บ้านเรื่องวัคซีนที่เหมาะกับแต่ละคน ไม่ต้องตัดสินใจเอง