หลังโรคหลอดเลือดสมอง มือแต่ละคนไม่เหมือนกัน บางรายอ่อนแรงนุ่ม ยกนิ้วไม่ขึ้น ขยับช้า บางรายกล้ามเนื้อเกร็งแข็ง กำมือแน่น นิ้วงอ แกะไม่ออก และบางรายผสมสองอย่าง การเกร็ง (spasticity) เกิดเมื่อสมองส่วนที่คุมกล้ามเนื้อเสียหาย กล้ามเนื้อจึงตึงเกินปกติ

เหตุผลที่แผนต่างกันคือ มืออ่อนแรงต้องฝึกให้กล้ามเนื้อทำงานและเพิ่มแรงทีละน้อย ส่วนมือเกร็งไม่ได้ต้องการแรงเพิ่ม แต่ต้องการการยืดเหยียดอย่างช้า ๆ การจัดท่า และการฝึกใช้มือในกิจวัตร ถ้าให้มือเกร็งบีบลูกบอลแข็งหนัก ๆ ซ้ำ ๆ อาจเกร็งแรงขึ้น เจ็บ และเรียนรู้รูปแบบการเคลื่อนไหวที่ผิด

นักกายภาพบำบัดหรือแพทย์ฟื้นฟูตรวจว่าท่านมีระดับเกร็งแค่ไหน ขยับข้อได้เท่าไร และมีอาการเจ็บไหล่หรือบวมหลังมือไหม แล้วจึงเลือกว่าอุปกรณ์ชิ้นใดเหมาะ เรื่องนี้เป็นเหตุผลที่คำแนะนำในบทความนี้คือถามก่อนซื้อ

ลูกบอลนิ่มหรือโฟมบีบ ราคาไม่แพง ใช้ง่าย เหมาะกับมือที่ยังกำได้และไม่เกร็งมาก ข้อจำกัดคือบีบแล้วอาจกระตุ้นการเกร็งในมือที่เกร็งอยู่ ดินน้ำมันบริหารมือ (therapy putty) มีหลายความแข็ง ใช้ทั้งบีบ ดึง หนีบ ช่วยฝึกนิ้วที่ละเอียดกว่า แต่เลือกระดับยากถ้าไม่ได้ปรึกษา

ยางยืดสำหรับนิ้วหรือมือ ให้แรงต้านเป็นระดับ เหมาะกับมือที่เริ่มมีแรง ต้องระวังผู้แพ้ยางลาเท็กซ์ ซึ่งมีบทความเรื่องการเลือกยางยืดและตัวจับโดยเฉพาะ อุปกรณ์ที่ให้บีบด้วยสปริง (hand grip) แรงต้านสูงเกินไปสำหรับผู้ป่วยระยะแรกส่วนใหญ่

บางครั้งอุปกรณ์ที่ดีที่สุดคือของใช้ในบ้าน เช่นผ้าขนหนูม้วน แก้วพลาสติก ช้อนด้ามใหญ่ ไพ่ กระดุมใหญ่ ซึ่งฝึกมือผ่านกิจวัตรที่ผู้ป่วยต้องทำจริง นักกายภาพหรือนักกิจกรรมบำบัดมักเริ่มด้วยการฝึกใช้มือในกิจวัตรก่อนแนะนำอุปกรณ์ซื้อ

ผู้ดูแลช่วยได้หลายอย่างที่มีค่ามาก คือจัดท่ามือและแขนให้พักถูกต้องตามที่นักกายภาพสอน เตือนให้ทำตามเวลา อยู่ข้างเมื่อผู้ป่วยฝึกเพื่อดูความปลอดภัย ชมความก้าวหน้าเล็ก ๆ และจดว่ามือทำอะไรได้เพิ่ม เช่นหยิบแก้วได้ ติดกระดุมได้หนึ่งเม็ด จดนี้เป็นข้อมูลที่ทีมฟื้นฟูใช้ปรับแผน

สิ่งที่ผู้ดูแลไม่ควรทำเองคือดึงหรือหักนิ้วที่เกร็งให้เหยียด เพราะอาจทำให้เจ็บ ข้อบาดเจ็บ หรือกล้ามเนื้อเกร็งแรงขึ้น และไม่ควรดึงแขนข้างอ่อนแรงของผู้ป่วยเมื่อพยุงตัว เพราะไหล่ที่อ่อนแรงหลุดหรืออักเสบง่าย ให้พยุงที่ลำตัวและแขนส่วนบน เรียนวิธีจับพยุงจากนักกายภาพ

ถ้าผู้ป่วยไม่อยากฝึก ซึ่งเป็นเรื่องที่พบบ่อย บทความเรื่องผู้สูงอายุไม่ยอมทำกายภาพที่บ้านอธิบายวิธีรับมือไว้ ความท้อและซึมเศร้าหลังโรคหลอดเลือดสมองเป็นเรื่องจริง บอกทีมที่ดูแลเมื่อสังเกตเห็น

การฟื้นตัวของมือหลังโรคหลอดเลือดสมองช้ากว่าที่ครอบครัวคาด และแต่ละคนต่างกันมาก แนวทางของ NIA ระบุว่าการฟื้นฟูเป็นกระบวนการที่ต้องทำต่อเนื่อง ไม่มีตัวเลขเวลาที่ยืนยันได้ว่ามือควรดีขึ้นเมื่อไร ถามทีมที่ดูแลเรื่องเป้าหมายของผู้ป่วยแต่ละคน

การเพิ่มความยากควรเกิดเมื่อท่าที่ทำอยู่ง่ายขึ้นและไม่เจ็บ ไม่เกร็งเพิ่ม นักกายภาพจะบอกว่าถึงเวลาเปลี่ยนระดับอุปกรณ์หรือเพิ่มจำนวนครั้ง ไม่ควรเพิ่มเองเพราะเห็นว่าสบายแล้ว

สัญญาณที่ควรหยุดและถามคือฝึกแล้วเจ็บมากขึ้น มือหรือแขนบวม ผิวร้อนแดงที่หลังมือ นิ้วงอแน่นกว่าเดิม หรือไหล่เจ็บเมื่อขยับ

ไม่ควรซื้อก่อนมีใครตรวจมือผู้ป่วยแล้ว โดยเฉพาะเมื่อมือเกร็งชัด เจ็บ บวม หรือผู้ป่วยเพิ่งกลับจากโรงพยาบาลและยังไม่ได้นัดนักกายภาพ ซื้อไปอาจไม่ได้ใช้หรือใช้ผิด และไม่ควรซื้อหลายชิ้นพร้อมกัน

ไม่ควรซื้อถ้าหวังว่าอุปกรณ์จะทดแทนการไปพบนักกายภาพ หรือเมื่อผู้ป่วยมีโรคอื่นที่ต้องระวัง เช่นความดันสูงควบคุมไม่ได้ ซึ่งการออกแรงเกร็งอาจมีผล ถามแพทย์ก่อน