สูงวัยไทย
ล้างมือด้วยแอลกอฮอล์ให้ถูกวิธี ใช้เท่าไรและถูนานแค่ไหนกว่าจะแห้ง
พิมพ์เมื่อ 7 พฤศจิกายน 2026
ล้างมือด้วยแอลกอฮอล์ให้ถูกวิธี ใช้เท่าไรและถูนานแค่ไหนกว่าจะแห้ง
วิธีถูมือด้วยแอลกอฮอล์ให้ทั่ว ปริมาณที่พอ เวลาที่ควรถูจนแห้ง จุดที่คนมักพลาด และกรณีที่ต้องล้างด้วยสบู่กับน้ำแทน สำหรับผู้สูงอายุและผู้ดูแล
เผยแพร่เมื่อ 7 พฤศจิกายน 2026

รูปภาพโดย EVG Kowalievska / Pexels
ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์
เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ไม่สามารถใช้วินิจฉัย รักษา หรือป้องกันโรคได้ หากมีอาการผิดปกติหรือมีความเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
คำตอบสั้น ๆ
- ล้างมือด้วยแอลกอฮอล์ให้ได้ผล ต้องใช้ปริมาณมากพอให้เปียกทั่วทั้งสองมือ แล้วถูต่อเนื่องจนแห้งเอง ซึ่งโดยทั่วไปใช้เวลาราว 20 ถึง 30 วินาที ถ้ามือแห้งก่อนเวลานั้น แปลว่าใช้น้อยเกินไป ให้เติมอีกแล้วถูต่อ
- จุดที่คนพลาดบ่อยคือหัวแม่มือ ปลายนิ้ว ซอกระหว่างนิ้ว หลังมือ และข้อมือ ลองถูโดยเริ่มจากฝ่ามือชนฝ่ามือ แล้วไล่ไปตามจุดเหล่านี้ทีละจุด ผลิตภัณฑ์ที่เลือกควรมีแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 70 ตามที่หน่วยงานด้านอาหารและยาของไทยแนะนำ และมีเลขจดแจ้งบนฉลาก
- แอลกอฮอล์ใช้แทนสบู่ไม่ได้ทุกกรณี ถ้ามือเปื้อนเห็นได้ชัด เปื้อนอุจจาระหรืออาเจียน หรือในบ้านมีคนท้องเสียจากเชื้อโนโรไวรัส ให้ล้างด้วยสบู่และน้ำไหลเท่านั้น
เหมาะกับใคร
- เหมาะกับผู้สูงอายุที่ยืนหน้าอ่างล้างมือนาน ๆ ไม่ไหว ผู้ดูแลที่ต้องเปลี่ยนงานระหว่างผู้ป่วยหลายคนหรือหลายขั้นตอนในหนึ่งชั่วโมง และคนที่ออกนอกบ้านไปตลาดหรือโรงพยาบาล
- ไม่เหมาะกับการเก็บไว้ในมือผู้ป่วยสมองเสื่อมที่มีแนวโน้มกลืนหรือดื่มของเหลว ควรให้ผู้ดูแลถือและใช้ให้ ผิวบางแตกเป็นแผลก็ควรเลี่ยงช่วงที่มีแผลเปิด
สิ่งที่ควรรู้
ปริมาณแค่ไหนถึงเรียกว่าพอ
คำแนะนำส่วนใหญ่ไม่ระบุเป็นหยดหรือมิลลิลิตรตายตัว เพราะมือแต่ละคนใหญ่เล็กต่างกัน ผลิตภัณฑ์แต่ละแบบก็ไหลต่างกัน กฎใช้งานง่ายคือต้องพอให้ผิวมือทุกด้านเปียกชุ่มตลอดเวลาที่ถู จนครบเวลาและแห้งเอง ถ้าถูไปสิบวินาทีแล้วมือแห้งสนิท แปลว่าตอนเริ่มใช้น้อยไป
เจลมักใช้ปริมาณน้อยกว่าสเปรย์เพื่อให้เปียกทั่ว เพราะเจลอยู่กับที่ ส่วนสเปรย์กระจายเป็นละอองและบางส่วนปลิวหายไปในอากาศ ผู้สูงอายุที่มือสั่นมักกดสเปรย์พลาดเข้าตา ถ้าเป็นไปได้ให้ใช้แบบเจลหรือแบบปั๊มที่ออกเป็นก้อน
ถูกี่วินาที และทำไมต้องรอให้แห้งเอง
แอลกอฮอล์ทำลายเชื้อได้เมื่อสัมผัสผิวนานพอ การเช็ดทิ้งหรือโบกมือให้แห้งเร็วก่อนเวลาทำให้เหลือเชื้อมากกว่าที่ควร แนวทางของ CDC ให้ถูทั่วมือและนิ้วจนแห้ง ซึ่งโดยทั่วไปราว 20 วินาที หน่วยงานของไทยที่ให้คำแนะนำเรื่องแอลกอฮอล์ล้างมือก็ให้ปล่อยให้แห้งเองในช่วงใกล้เคียงกัน
การล้างมือเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรประจำวัน (ADL) ที่ผู้สูงอายุหลายคนทำเองได้ แต่คนที่เริ่มสับสนหรือมีภาวะเปราะบางมักข้ามขั้นตอนหรือรีบเสร็จ ผู้สูงอายุบางคนรีบเช็ดมือกับกางเกงหรือผ้ากันเปื้อนทันทีเพราะรู้สึกเหนียว ลองให้นับในใจหรือฮัมเพลงสั้น ๆ ที่คุ้นเคยแทนการดูนาฬิกา ผู้ดูแลที่ถูให้ผู้ป่วยก็ควรจับข้อมือไว้จนแห้ง แล้วค่อยปล่อย
จุดที่มักพลาด และลำดับถูให้ทั่ว
งานตรวจการล้างมือในหลายแห่งพบว่าจุดที่เหลือเชื้อมากที่สุดคือหัวแม่มือ ปลายนิ้วทั้งห้า และร่องระหว่างนิ้ว เพราะเวลาถูฝ่ามือเข้าหากัน สองจุดนี้ไม่ได้ขัดกับผิวอีกข้างเต็มที่ ข้อมือและหลังมือที่อยู่ในที่ร่มก็ถูกมองข้ามบ่อย
ลำดับที่จำง่าย: ฝ่ามือชนฝ่ามือ ฝ่ามือถูหลังมืออีกข้างสลับกัน ประสานนิ้วถูซอกนิ้ว หลังนิ้วถูกับฝ่ามืออีกข้าง กำหัวแม่มือหมุนถู จากนั้นเอาปลายนิ้วทั้งห้าจิ้มและถูวนกลางฝ่ามือ ลำดับนี้คล้ายกับขั้นตอนล้างมือด้วยสบู่ที่องค์การอนามัยโลกใช้สอน จึงเรียนรู้ครั้งเดียวใช้ได้ทั้งสองแบบ
แอลกอฮอล์ร้อยละ 70 และเลขจดแจ้ง อ่านจากฉลากอย่างไร
ผลิตภัณฑ์ที่ขายเป็นแอลกอฮอล์สำหรับล้างมือในไทยควรระบุความเข้มข้นบนฉลาก ค่าที่หน่วยงานด้านอาหารและยาของไทยใช้เป็นเกณฑ์คือแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 70 โดยปริมาตร และควรมีเลขจดแจ้งตามที่ผลิตภัณฑ์กลุ่มนี้ต้องมี ถ้าฉลากเขียนแต่คำว่า ฆ่าเชื้อ 99.9 เปอร์เซ็นต์ โดยไม่บอกว่าเป็นแอลกอฮอล์ร้อยละเท่าไร ให้ถือว่าข้อมูลยังไม่พอ
ตัวเลขร้อยละ 70 ขึ้นไปจึงจะดีพอ ส่วนที่เข้มข้นสูงมากไม่ได้ฆ่าเชื้อได้ดีกว่าเสมอไป เพราะระเหยเร็วเกินและทิ้งเวลาสัมผัสไม่ถึง ส่วนผลิตภัณฑ์ที่มีกลิ่นหอมแรงหรือสีฉูดฉาดควรระวังในผู้ที่ผิวแพ้ง่าย
เมื่อไหร่ต้องล้างด้วยสบู่และน้ำ ไม่ใช้แอลกอฮอล์
มือที่เห็นสิ่งสกปรก มัน หรือเปื้อนของเหลวจากร่างกายต้องล้างด้วยสบู่และน้ำไหลก่อน เพราะแอลกอฮอล์ทะลุคราบหนาไม่ได้ ผู้ดูแลที่เปลี่ยนผ้าอ้อมหรือทำความสะอาดหลังขับถ่ายควรล้างด้วยสบู่ทุกครั้ง แล้วค่อยใช้แอลกอฮอล์เสริมถ้าต้องการ
ในช่วงที่มีคนท้องเสียจากโนโรไวรัสหรือเชื้อ Clostridioides difficile ในบ้าน แอลกอฮอล์ฆ่าเชื้อกลุ่มนี้ได้ไม่ดี ต้องล้างด้วยสบู่และน้ำให้นานเพื่อให้เชื้อหลุดไปกับน้ำ ผู้ที่เพิ่งใช้ยาปฏิชีวนะหลายวันแล้วถ่ายเหลวบ่อยควรพบแพทย์ ไม่ควรรักษาเองด้วยยาหยุดถ่าย
ผิวแห้ง แตก และเรื่องไฟไหม้ที่มักไม่มีใครพูดถึง
ผิวผู้สูงอายุบางและแห้งอยู่แล้ว ใช้แอลกอฮอล์วันละหลายสิบครั้งจึงแตกเป็นร่องได้เร็ว ผิวที่แตกเป็นทางให้เชื้อเข้าและแสบเมื่อโดนแอลกอฮอล์ครั้งถัดไป หลังมือแห้งสนิทแล้วทาครีมบำรุงผิวมือชนิดไม่มีกลิ่นฉุน และอย่าทาก่อนถูแอลกอฮอล์เพราะจะบังผิว
แอลกอฮอล์ติดไฟง่าย ไอระเหยก็ติดได้ อย่าใช้ใกล้เตาแก๊ส เทียนไหว้พระ ธูป หรือคนที่ใช้ออกซิเจนที่บ้าน รอให้มือแห้งสนิทก่อนจุดไฟหรือสูบบุหรี่ ไม่เก็บขวดในรถตากแดดหรือใกล้เตา

รูปภาพโดย RDNE Stock project / Pexels
ขั้นตอนที่ควรทำ
เตรียมมือให้พร้อม
ถอดแหวนที่หลวมและนาฬิกาที่ปิดข้อมือ มือที่เปื้อนชัดเจนให้ไปล้างด้วยสบู่ก่อน ถ้าผู้สูงอายุมือสั่น ให้ใช้ขวดแบบปั๊มวางบนโต๊ะแล้วกดด้วยฝ่ามือ ไม่ต้องบีบด้วยนิ้ว
ใส่แอลกอฮอล์ให้พอเปียกทั่วมือ
ใส่ในฝ่ามือข้างหนึ่งให้ปริมาณพอคลุมผิวสองมือ ถ้าเป็นสเปรย์ให้พ่นใส่ฝ่ามือใกล้ ๆ โดยหันออกจากหน้า ไม่พ่นในอากาศ แล้วเริ่มถูทันที
ถูตามลำดับจนแห้งเอง
ถูตามลำดับที่ให้ไว้ข้างต้นทีละจุด ใช้เวลาให้ถึงราว 20 ถึง 30 วินาที ถ้ามือเริ่มแห้งก่อนให้เติมอีกเล็กน้อย ไม่เช็ดกับเสื้อผ้า ไม่โบกลม จากนั้นรอให้แห้งสนิทก่อนแตะอาหาร ของใช้ หรือจับผู้ป่วย
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
- ใช้น้อยจนมือแห้งใน 10 วินาทีแล้วถือว่าเสร็จ
- เช็ดมือกับกางเกงหรือผ้าเช็ดตัวทันทีหลังถูเพราะเหนียว
- ใช้แอลกอฮอล์แทนสบู่เมื่อมือเปื้อนอุจจาระ อาเจียน หรือคราบมัน
- ใช้แอลกอฮอล์ใกล้เปลวไฟ เตา ธูป เทียน หรือเครื่องให้ออกซิเจน
- ปล่อยให้ผู้ป่วยสมองเสื่อมถือขวดเอง เพราะอาจดื่มหรือกลืน
เมื่อใดควรขอความช่วยเหลือ
- โทร 1669 ทันที ถ้ามีคนกลืนแอลกอฮอล์แล้วซึม หายใจช้า สับสน อาเจียนเป็นเลือด หรือชัก ถ้าแอลกอฮอล์เข้าตาแล้วมองไม่เห็นหรือเจ็บรุนแรงก็เช่นกัน ระหว่างรอให้ล้างตาด้วยน้ำสะอาดไหลผ่านต่อเนื่อง
- ไปโรงพยาบาลวันเดียวกัน ถ้าแอลกอฮอล์เข้าตาแล้วแดงเจ็บตาไม่หาย ถ้าผิวมือมีแผลลึก บวมแดงร้อน มีหนอง หรือมีไข้ ร่วมกับผู้ป่วยโรคเบาหวานที่แผลเรื้อรัง
- นัดพบแพทย์หรือเภสัชกรภายในสัปดาห์นี้ ถ้ามือเป็นผื่นแดงคัน ลอก หรือแตกซ้ำทั้งที่ทาครีมแล้ว อาจเป็นผิวหนังอักเสบจากสารระคายเคืองหรือแพ้ผลิตภัณฑ์
- สังเกตและจดไว้ ถ้ามือแห้งตึงเล็กน้อยหลังใช้บ่อย ให้ลดจำนวนครั้งโดยเปลี่ยนไปล้างด้วยสบู่ในจังหวะที่มือสกปรกจริงและทาครีมหลังมือแห้ง
เช็กลิสต์สรุป
- ฉลากบอกความเข้มข้นแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 70 และมีเลขจดแจ้ง
- ใส่ให้พอเปียกทั่วสองมือ ไม่ใช่แค่ฝ่ามือ
- ถูหัวแม่มือ ปลายนิ้ว ซอกนิ้ว หลังมือ และข้อมือทุกครั้ง
- ถูจนแห้งเอง ราว 20 ถึง 30 วินาที
- มือเปื้อนชัดเจนให้ล้างด้วยสบู่และน้ำไหล
- ในบ้านมีคนท้องเสียให้ใช้สบู่กับน้ำเป็นหลัก
- เก็บขวดให้พ้นมือผู้ป่วยสมองเสื่อมและพ้นเปลวไฟ
- ทาครีมบำรุงมือหลังมือแห้งสนิท
คำถามที่พบบ่อย
ถูแอลกอฮอล์ที่มือแล้วต้องล้างน้ำตามไหม
ไม่ต้อง ปล่อยให้แห้งเองก็พอ แอลกอฮอล์ระเหยหมดไม่ตกค้าง ถ้าล้างน้ำตามหรือเช็ดออกก่อนเวลา จะได้ผลน้อยลง เว้นแต่มือเปื้อนชัดเจนซึ่งควรล้างด้วยสบู่และน้ำตั้งแต่แรก
แอลกอฮอล์เจลกับสบู่ล้างมือ อย่างไหนสะอาดกว่า
ขึ้นกับสถานการณ์ มือที่ไม่เห็นสิ่งสกปรก แอลกอฮอล์เจลที่ใช้ถูกวิธีฆ่าเชื้อได้ดีและเร็ว แต่ถ้ามือเปื้อนคราบ อุจจาระ หรือมีคนท้องเสียจากโนโรไวรัส สบู่และน้ำไหลจะเอาเชื้อออกได้ดีกว่า
ใช้แอลกอฮอล์ล้างมือทุกชั่วโมงทำให้ผิวพังไหม
ผิวผู้สูงอายุบางอยู่แล้ว ใช้บ่อยมากอาจแห้งแตกได้ ลดความถี่เมื่อไม่จำเป็น หลังใช้ให้ทาครีมบำรุงมือหลังมือแห้งสนิท ถ้าเป็นผื่นหรือรอยแตกซ้ำควรปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์
ใช้สเปรย์แอลกอฮอล์พ่นมือแทนเจลได้ไหม
ได้ แต่ต้องพ่นให้ถึงเปียกทั่วสองมือและถูจนแห้ง ข้อควรระวังคือละอองเข้าตาและติดไฟ พ่นใส่ฝ่ามือใกล้ ๆ หันออกจากหน้า และไม่ใช้ใกล้เปลวไฟ ผู้ที่มือสั่นอาจใช้เจลง่ายกว่า
ควรใช้แอลกอฮอล์ล้างมือในช่วงเวลาไหนของวัน
ใช้ก่อนเตรียมอาหาร ก่อนป้อนอาหารหรือยา หลังสัมผัสราวบันไดหรือปุ่มลิฟต์ในที่สาธารณะ และก่อนกับหลังช่วยผู้ป่วยที่ไม่สบาย ไม่จำเป็นต้องใช้ทุกครั้งที่หยิบจับของในบ้านตัวเอง ถ้ามือเปื้อนให้เปลี่ยนไปล้างด้วยสบู่และน้ำ
ผู้ป่วยสมองเสื่อมถือขวดแอลกอฮอล์เองได้ไหม
ไม่ควร เพราะอาจเข้าใจผิดว่าเป็นเครื่องดื่มและกลืนเข้าไป ให้ผู้ดูแลถือขวดและใส่ที่ฝ่ามือให้ แล้วดูจนมือแห้ง ถ้ากลืนเข้าไปหรือเข้าตา ให้โทร 1669
สรุป
- ล้างมือด้วยแอลกอฮอล์ต้องใช้พอเปียกทั่วสองมือและถูจนแห้งเอง ราว 20 ถึง 30 วินาที
- ปลายนิ้ว หัวแม่มือ ซอกนิ้ว และข้อมือเป็นจุดที่คนพลาดบ่อย ควรฝึกลำดับถูให้ติดมือ
- เลือกผลิตภัณฑ์ที่ฉลากบอกแอลกอฮอล์ไม่ต่ำกว่าร้อยละ 70 และมีเลขจดแจ้ง
- มือเปื้อนชัดเจนหรือมีคนท้องเสียจากโนโรไวรัสต้องล้างด้วยสบู่และน้ำ ไม่ใช่แอลกอฮอล์
แหล่งข้อมูล
- Clean Hands: when and how to use hand sanitizer — Centers for Disease Control and Prevention (CDC) (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-11-07)
- World Hand Hygiene Day and WHO guidance on hand hygiene — World Health Organization (WHO) (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-11-07)
- การป้องกันโรคติดต่อและการล้างมือ — กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-11-07)
จัดทำโดยทีมกองบรรณาธิการสูงวัยไทย
เครื่องมือและคู่มือที่เกี่ยวข้อง
บทความที่เกี่ยวข้อง

สเปรย์แอลกอฮอล์ดูอย่างไรว่าใช้ได้จริง อ่านฉลากก่อนฉีดมือผู้ป่วย
สเปรย์แอลกอฮอล์ที่ใช้ในบ้านคนป่วยควรอ่านอะไรบนฉลาก ตั้งแต่ชนิดแอลกอฮอล์ ความเข้มข้น เลขจดแจ้ง ไปจนถึงข้อควรระวังเรื่องไฟและการกลืนผิดพลาด

เจลล้างมือหรือสเปรย์แอลกอฮอล์ แบบไหนเหมาะพกให้ผู้สูงอายุมากกว่า
เจลล้างมือกับสเปรย์แอลกอฮอล์ต่างกันที่ความทั่วถึง การหก ความเสี่ยงกลืนในผู้สูงอายุสมองเสื่อม และไฟ เลือกให้เหมาะกับคนที่ใช้จริงก่อนซื้อ

ใช้เจลล้างมือบ่อยจนมือแห้งแตก ผู้ดูแลผู้สูงอายุแก้อย่างไร
มือผู้ดูแลแห้งแตกเพราะเจลล้างมือและล้างมือถี่ รู้ว่าเมื่อไรใช้สบู่แทนเจล ทาครีมตอนไหน ใส่ถุงมืออย่างไร และอาการแบบไหนต้องไปพบแพทย์

ผู้ดูแลผู้ป่วยติดเตียงล้างมือหรือใช้แอลกอฮอล์ตอนไหนบ้าง
แยกให้ชัดว่าตอนไหนถูแอลกอฮอล์ได้ ตอนไหนต้องล้างมือด้วยสบู่และน้ำ ตามห้าจังหวะที่ WHO วางไว้ ปรับให้ใช้ได้จริงกับบ้านที่ดูแลผู้ป่วยติดเตียง