สายตายาวตามวัยหรือ presbyopia ที่ไม่ได้รับการแก้ไขด้วยแว่นที่เหมาะสมเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด เมื่ออ่านแล้วปวดหัวหรือล้าตาทุกครั้ง หลายคนเลือกเลิกอ่านไปเลยแทนที่จะไปตรวจวัดสายตาใหม่ เพราะคิดว่าเป็นเรื่องธรรมดาของวัยที่ต้องยอมรับ

การรับรู้แสงและความคมชัดที่ลดลงตามวัยยังทำให้อ่านในที่แสงเดิมได้ยากขึ้นเรื่อย ๆ โดยไม่มีใครในบ้านสังเกตว่าแสงที่เคยพอในอดีตตอนนี้ไม่พอแล้ว บางกรณียังเกี่ยวข้องกับภาวะการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันหรือ polypharmacy ที่ทำให้ตาพร่าหรือง่วงซึมขณะอ่าน

ความจำระยะสั้นและสมาธิที่ลดลงตามวัยอาจทำให้ต้องอ่านซ้ำหลายรอบกว่าจะเข้าใจเนื้อเรื่อง ซึ่งบั่นทอนความสนุกในการอ่านจนหลายคนเลือกเลิกไปเลยแทนที่จะปรับวิธีอ่านให้เหมาะสมกับความสามารถปัจจุบัน หากลืมเนื้อเรื่องที่เพิ่งอ่านไปไม่กี่นาทีก่อนซ้ำ ๆ ควรสังเกตร่วมกับอาการความจำด้านอื่น เพราะอาจเป็นสัญญาณเริ่มต้นที่ควรได้รับการประเมิน ไม่ใช่แค่ความล้าตาธรรมดา

ในบางกรณี การเลิกอ่านหนังสือพร้อมกับเบื่อกิจกรรมอื่นทุกอย่าง ไม่อยากเข้าสังคม หรือนอนไม่หลับ อาจเป็นสัญญาณของภาวะซึมเศร้าในผู้สูงอายุ ซึ่งมักแสดงออกต่างจากคนอายุน้อย เช่น อาการแสดงไม่ตรงแบบที่บ่นเรื่องปวดเมื่อยตัวมากกว่าบ่นเรื่องเศร้าใจ ทำให้ครอบครัวมองข้ามไปว่าเป็นเรื่องสายตาหรือความจำล้วน ๆ

ความเปลี่ยนแปลงของกิจวัตรประจำวันที่เคยทำเป็นประจำ เช่น การอ่านหนังสือพิมพ์ทุกเช้า ถือเป็นตัวชี้วัดที่มีประโยชน์สำหรับครอบครัว เพราะการหยุดกิจวัตรที่เคยทำมานานอย่างกะทันหันมักสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงที่ลึกกว่าความเบื่อธรรมดา ควรบันทึกช่วงเวลาที่เริ่มเปลี่ยนแปลงไว้เพื่อเล่าให้แพทย์ฟังหากจำเป็นต้องปรึกษา

หากผู้สูงอายุเลิกอ่านหนังสือแต่ยังสนใจกิจกรรมอื่น พูดคุยสดใส และกินนอนได้ตามปกติ นั่นอาจเป็นเพียงปัญหาสายตาหรือความล้าที่ต้องการการปรับสภาพแวดล้อม ไม่ใช่ปัญหาสุขภาพจิต แต่หากเลิกอ่านพร้อมกับเลิกสนใจกิจกรรมอื่นทั้งหมด ซึมลงชัดเจน หรือมีอาการสับสนเฉียบพลันที่เกิดขึ้นเร็ว ควรได้รับการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญโดยเร็ว

ครอบครัวมีบทบาทสำคัญในการสังเกตอย่างต่อเนื่อง เพราะผู้สูงอายุเองมักไม่ทันสังเกตความเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ของตัวเองหรือไม่อยากพูดถึงเพราะเกรงจะเป็นภาระ การชวนคุยแบบไม่กดดันเกี่ยวกับความรู้สึกต่อการอ่านที่เปลี่ยนไป มักได้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์มากกว่าการเดาสาเหตุเอง

การจดบันทึกช่วงเวลาที่เริ่มสังเกตเห็นความเปลี่ยนแปลง ร่วมกับอาการอื่นที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เช่น การนอนหลับ ความอยากอาหาร หรือความสนใจในกิจกรรมสังคม ช่วยให้แพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญวินิจฉัยได้แม่นยำขึ้นหากจำเป็นต้องปรึกษา แทนการเล่าอาการแบบคร่าว ๆ จากความจำ