สูงวัยไทย
สับสนช่วงเย็น (Sundowning): จัดแสงและกิจวัตรก่อนค่ำให้ผู้สูงอายุสมองเสื่อม
พิมพ์เมื่อ 21 กันยายน 2026
สับสนช่วงเย็น (Sundowning): จัดแสงและกิจวัตรก่อนค่ำให้ผู้สูงอายุสมองเสื่อม
ผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมบางคนสับสน กระสับกระส่าย หรือหงุดหงิดมากขึ้นเฉพาะช่วงเย็น บทความนี้อธิบายว่าทำไมถึงเกิดเฉพาะช่วงเวลานี้ และวิธีจัดแสงกับกิจวัตรก่อนค่ำเพื่อลดความรุนแรง
เผยแพร่เมื่อ 20 กันยายน 2026

รูปภาพโดย Tima Miroshnichenko / Pexels
ข้อจำกัดความรับผิดชอบทางการแพทย์
เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อการศึกษาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ไม่สามารถใช้วินิจฉัย รักษา หรือป้องกันโรคได้ หากมีอาการผิดปกติหรือมีความเสี่ยง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร
คำตอบสั้น ๆ
- อาการสับสนช่วงเย็น หรือ sundowning คือความสับสน กระสับกระส่าย หรือหงุดหงิดที่รุนแรงขึ้นเฉพาะช่วงบ่ายแก่ถึงหัวค่ำในผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อม ไม่ใช่ทุกคนที่มีภาวะสมองเสื่อมจะมีอาการนี้ และความรุนแรงแตกต่างกันในแต่ละคน
- สาเหตุส่วนหนึ่งเชื่อว่าเกี่ยวข้องกับแสงที่เปลี่ยนแปลงตอนเย็น ความเหนื่อยล้าสะสมจากทั้งวัน และนาฬิกาชีวภาพที่แปรปรวนไปตามความเสื่อมของสมอง การจัดแสงในบ้านและกิจวัตรก่อนค่ำที่คงที่ช่วยลดความรุนแรงได้ในหลายกรณี แม้จะไม่ได้หายไปทั้งหมด
- การรับมือที่ได้ผลมักไม่ใช่การเถียงหรืออธิบายเหตุผล แต่คือการปรับสภาพแวดล้อมล่วงหน้าก่อนอาการจะเริ่ม และตอบสนองด้วยน้ำเสียงสงบเมื่อเกิดขึ้นแล้ว
- หากอาการสับสนเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วเป็นครั้งแรกภายในไม่กี่ชั่วโมง ไม่ใช่รูปแบบเดิมที่เคยเป็น หรือรุนแรงผิดปกติ ต้องแยกออกจากภาวะสับสนเฉียบพลันซึ่งอาจเป็นสัญญาณของปัญหาสุขภาพเฉียบพลันและต้องรีบพบแพทย์ ไม่ใช่ sundowning ตามปกติ
เหมาะกับใคร
- เหมาะกับผู้ดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมและสังเกตว่าอาการสับสนหรือกระสับกระส่ายมักแย่ลงช่วงบ่ายแก่ถึงหัวค่ำเป็นรูปแบบซ้ำ ๆ
- เหมาะกับครอบครัวที่กำลังมองหาวิธีจัดบ้านและกิจวัตรเพื่อลดความรุนแรงของอาการโดยไม่ต้องพึ่งการเถียงหรือบังคับ
- ไม่เหมาะกับกรณีที่ผู้สูงอายุไม่เคยมีภาวะสมองเสื่อมมาก่อน แล้วจู่ ๆ สับสนอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมง กรณีนี้ต้องติดต่อสถานพยาบาลทันทีเพราะอาจเป็นภาวะสับสนเฉียบพลันจากสาเหตุอื่น เช่น การติดเชื้อหรือภาวะขาดน้ำ
สิ่งที่ควรรู้
ทำไมอาการมักเกิดเฉพาะช่วงเย็น
สมองของผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมมีความสามารถในการจัดการข้อมูลและควบคุมอารมณ์ลดลงอยู่แล้ว เมื่อสะสมความเหนื่อยล้าจากกิจกรรมตลอดทั้งวัน ประกอบกับแสงธรรมชาติที่ลดลงและเงาที่ยาวขึ้นในช่วงเย็นทำให้การมองเห็นและตีความสิ่งรอบตัวยากขึ้น สมองจึงตอบสนองด้วยความสับสนหรือความกระวนกระวายมากกว่าช่วงเช้าที่ยังสดชื่นและแสงสว่างเพียงพอ
อีกปัจจัยคือนาฬิกาชีวภาพหรือ circadian rhythm ที่แปรปรวนไปตามความเสื่อมของสมอง ทำให้ความรู้สึกเวลาและกลางวันกลางคืนคลาดเคลื่อน บางคนอาจเริ่มพูดถึงการ "กลับบ้าน" ทั้งที่อยู่บ้านตัวเองอยู่แล้ว หรือถามหาคนที่เสียชีวิตไปแล้วโดยไม่รู้ตัว ซึ่งเป็นอาการที่เกิดจากความสับสนเรื่องเวลาและสถานที่ ไม่ใช่ความจงใจหรือดื้อ
แสงที่เปลี่ยนแปลงมีผลต่อความสับสนอย่างไร
ช่วงเวลาที่แสงธรรมชาติเริ่มลดลงแต่ยังไม่ถึงเวลาเปิดไฟในบ้าน เป็นช่วงที่อันตรายที่สุดสำหรับผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อม เพราะแสงสลัวทำให้มองเห็นเงาและรูปทรงผิดเพี้ยนไปจากความเป็นจริง ผู้สูงอายุบางคนอาจตีความเงาบนผนังเป็นคนหรือสิ่งของที่ไม่มีอยู่จริง ยิ่งเพิ่มความสับสนและความกลัว
การเปิดไฟในบ้านล่วงหน้าก่อนแสงธรรมชาติจะเริ่มลดลง แทนที่จะรอให้มืดแล้วค่อยเปิด ช่วยลดช่วงเวลาแสงสลัวที่เป็นตัวกระตุ้นอาการได้อย่างมีนัยสำคัญในหลายครอบครัว
กิจวัตรก่อนค่ำที่ช่วยลดความรุนแรง
การมีกิจวัตรประจำวันที่คงที่และคาดเดาได้ในช่วงบ่ายแก่ถึงเย็นช่วยลดความไม่แน่นอนที่สมองต้องประมวลผล เช่น กำหนดเวลาทานอาหารเย็น เวลาอาบน้ำ และเวลาทำกิจกรรมผ่อนคลายให้ตรงเวลาเดิมทุกวัน หลีกเลี่ยงการนัดหมายหรือกิจกรรมที่กระตุ้นมากเกินไปในช่วงนี้ เช่น การไปสถานที่ใหม่หรือพบคนแปลกหน้าจำนวนมาก
การลดกิจกรรมกระตุ้นสมองในช่วงบ่ายแก่ ร่วมกับการจำกัดคาเฟอีนหลังเที่ยงวัน และการให้ผู้สูงอายุได้พักผ่อนสั้น ๆ ก่อนเวลาที่มักเกิดอาการ ก็เป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรที่ช่วยลดความเหนื่อยล้าสะสมซึ่งเป็นปัจจัยกระตุ้นสำคัญ
การตอบสนองเมื่ออาการเกิดขึ้นแล้ว
เมื่ออาการสับสนเริ่มขึ้น การเถียงหรือพยายามอธิบายเหตุผลด้วยข้อเท็จจริงมักไม่ได้ผลและอาจทำให้อารมณ์รุนแรงขึ้น วิธีที่ได้ผลกว่าคือการใช้น้ำเสียงสงบ ไม่เร่งรีบ และเบี่ยงเบนความสนใจไปยังกิจกรรมที่คุ้นเคยและผ่อนคลาย เช่น ฟังเพลงที่ชอบ หรือดูรูปถ่ายเก่า ๆ ที่คุ้นเคย
การสัมผัสเบา ๆ ที่มือหรือไหล่ พร้อมพูดยืนยันความปลอดภัยอย่างสั้นและซ้ำ ๆ เช่น บอกว่าอยู่บ้านอย่างปลอดภัยและมีคนดูแลอยู่ใกล้ ๆ มักช่วยให้สงบลงได้เร็วกว่าการพยายามแก้ไขความเข้าใจผิดของผู้สูงอายุโดยตรง เพราะสิ่งที่ต้องการในขณะนั้นคือความรู้สึกปลอดภัย ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ถูกต้อง

รูปภาพโดย Ron Lach / Pexels
ขั้นตอนที่ควรทำ
ขั้นที่ 1: ปรับแสงในบ้านล่วงหน้าก่อนเย็น
เริ่มเปิดไฟก่อนที่แสงธรรมชาติจะเริ่มลดลงจริง เพื่อไม่ให้เกิดช่วงแสงสลัวที่กระตุ้นความสับสน
- เปิดไฟในห้องหลักตั้งแต่ช่วงบ่ายแก่ ก่อนแสงเริ่มเปลี่ยน
- ติดไฟเซนเซอร์ตรวจจับการเคลื่อนไหวในทางเดินและมุมอับแสง
- หลีกเลี่ยงมุมที่มีเงาทาบผนังชัดจากเฟอร์นิเจอร์หรือผ้าม่าน
ขั้นที่ 2: จัดกิจวัตรก่อนค่ำให้คงที่ทุกวัน
ความคาดเดาได้ของกิจวัตรช่วยลดความไม่แน่นอนที่กระตุ้นความสับสน
- กำหนดเวลาอาหารเย็นและกิจกรรมผ่อนคลายให้ตรงเวลาเดิมทุกวัน
- งดคาเฟอีนและกิจกรรมกระตุ้นมากเกินไปหลังเที่ยงวัน
- หลีกเลี่ยงการนัดหมายหรือแขกใหม่ในช่วงบ่ายแก่ถึงเย็น
ขั้นที่ 3: เตรียมวิธีตอบสนองเมื่ออาการเกิดขึ้น
เตรียมพร้อมล่วงหน้าให้ทุกคนในบ้านตอบสนองไปในทิศทางเดียวกัน
- เตรียมเพลงหรือรูปถ่ายที่คุ้นเคยไว้เบี่ยงเบนความสนใจ
- ฝึกใช้น้ำเสียงสงบและประโยคสั้น ๆ ยืนยันความปลอดภัย
- จดว่าอาการเกิดกี่โมง นานแค่ไหน และอะไรช่วยให้สงบลง เพื่อหารูปแบบ
อุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับขั้นตอนข้างต้น
รายการนี้รวบรวมจากหมวดสินค้าที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์และไม่ใช่การรับรองคุณภาพสินค้า ควรอ่านเกณฑ์การเลือกในบทความก่อน แล้วค่อยเทียบรุ่นด้วยตัวเอง
ผู้ชายกีฬานาฬิกาปฏิทินสายรัดไนลอนสร้อยข้อมือของขวัญวันพ่อฤดูใบไม้ผลิ
JIANUOนาฬิกาปฏิทินตั้งโต๊ะ นาฬิกาพลิก แบบพลาสติก พร้อม 3 ปุ่มกด เปลี่ยนเวลาแสดงวันที่ สัปดาห์ มัลติฟังก์ชั่น
นาฬิกาสุภาพสตรีลําลองย้อนยุคนาฬิกาปฏิทินเข็มขัดควอตซ์รูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน
นาฬิกาแขวนผนังดิจิตอล LED รุ่น4819 มี4สี นาฬิกาปฏิทินถาวร 48X18.5X3.5 ซม. พร้อมหัวอแดปเตอร์และUSB พร้อมใช้งาน
Caixin(ไคซิง)
ลิงก์สินค้าเป็นลิงก์พาร์ทเนอร์ (affiliate) เราอาจได้รับค่าคอมมิชชันเมื่อคุณซื้อผ่านลิงก์ โดยคุณไม่ต้องจ่ายเพิ่ม และค่าคอมมิชชันไม่มีผลต่อการคัดเลือกหรือลำดับที่แสดง อ่านนโยบายฉบับเต็ม
สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง
- อย่าเถียงหรือพยายามแก้ไขความเข้าใจผิดด้วยเหตุผลและข้อเท็จจริงในขณะที่อาการกำลังรุนแรง
- อย่าเปิดไฟจ้าทันทีหรือเปิดโทรทัศน์เสียงดังเพื่อพยายามเบี่ยงเบนความสนใจ เพราะการกระตุ้นมากเกินไปอาจทำให้อาการแย่ลง
- อย่าปล่อยให้ผู้สูงอายุอยู่คนเดียวในห้องมืดหรือแสงสลัวช่วงเย็น เพราะเสี่ยงต่อการหลงทางในบ้านตัวเองหรือล้ม
- อย่าให้กาแฟหรือเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนในช่วงบ่ายแก่เพื่อพยายามให้ตื่นตัวขึ้น เพราะอาจรบกวนการนอนกลางคืนและซ้ำเติมความเหนื่อยล้าสะสมวันถัดไป
- อย่าสรุปเองว่าความสับสนที่เกิดเร็วผิดปกติเป็น sundowning เสมอ หากไม่เคยมีรูปแบบนี้มาก่อนควรให้แพทย์ประเมินหาสาเหตุอื่นก่อน
เมื่อใดควรขอความช่วยเหลือ
- โทร 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที หากสับสนรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็วภายในไม่กี่ชั่วโมงเป็นครั้งแรก ร่วมกับไข้ ซึมมาก พูดไม่ปะติดปะต่อผิดจากเดิมมาก หรือมีอาการคล้ายชักหรืออ่อนแรงครึ่งซีก
- ติดต่อสถานพยาบาลภายในวันเดียวกัน หากอาการสับสนช่วงเย็นรุนแรงขึ้นกว่าเดิมมากอย่างผิดสังเกต หรือเริ่มมีพฤติกรรมก้าวร้าวที่ไม่เคยเป็นมาก่อน
- นัดพบแพทย์ภายในสัปดาห์นี้ หากอาการสับสนช่วงเย็นเริ่มเกิดถี่ขึ้นหรือรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ แม้จะจัดแสงและกิจวัตรแล้ว
- เฝ้าสังเกตและบันทึกไว้ หากอาการยังอยู่ในระดับเดิมและตอบสนองต่อการจัดแสงและการเบี่ยงเบนความสนใจได้ตามปกติ
เช็กลิสต์สรุป
- เปิดไฟในบ้านล่วงหน้าก่อนแสงธรรมชาติเริ่มลดลง
- ติดไฟเซนเซอร์ในทางเดินและมุมอับแสงที่เกิดเงาง่าย
- กำหนดเวลาอาหารเย็นและกิจกรรมผ่อนคลายให้ตรงเวลาเดิมทุกวัน
- งดคาเฟอีนและกิจกรรมกระตุ้นมากเกินไปหลังเที่ยงวัน
- เตรียมเพลงหรือรูปถ่ายที่คุ้นเคยไว้เบี่ยงเบนความสนใจ
- จดเวลาที่อาการเกิดและสิ่งที่ช่วยให้สงบลงทุกครั้ง
คำถามที่พบบ่อย
sundowning ต่างจากภาวะสับสนเฉียบพลันอย่างไร
sundowning เป็นรูปแบบที่เกิดซ้ำเฉพาะช่วงบ่ายแก่ถึงเย็นในผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมอยู่แล้ว และมักไม่รุนแรงถึงขั้นเป็นอันตรายฉับพลัน ส่วนภาวะสับสนเฉียบพลันหรือ delirium เกิดขึ้นรวดเร็วผิดปกติ อาจเกิดได้ทุกช่วงเวลา และมักมีสาเหตุทางการแพทย์ เช่น การติดเชื้อหรือภาวะขาดน้ำ ซึ่งต้องรีบพบแพทย์ทันที
ต้องเปิดไฟตอนไหนถึงจะเหมาะสม
ควรเริ่มเปิดไฟก่อนที่แสงธรรมชาติจะเริ่มลดลงจริง ไม่ใช่รอให้มืดแล้วค่อยเปิด เวลาที่แน่นอนจะแตกต่างกันตามฤดูกาลและตำแหน่งบ้าน ควรสังเกตว่าอาการของผู้สูงอายุมักเริ่มขึ้นตอนกี่โมงแล้วปรับเวลาเปิดไฟให้เร็วกว่านั้นเล็กน้อย
ทุกคนที่มีภาวะสมองเสื่อมจะมีอาการสับสนช่วงเย็นหรือไม่
ไม่ใช่ทุกคน บางคนไม่มีอาการนี้เลย บางคนมีเพียงเล็กน้อย และบางคนมีความรุนแรงมาก ความแตกต่างขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ระยะของภาวะสมองเสื่อม สุขภาพโดยรวม และสภาพแวดล้อมในบ้าน
ควรให้ยานอนหลับเพื่อลดอาการสับสนช่วงเย็นหรือไม่
การใช้ยาใด ๆ เพื่อจัดการอาการนี้ต้องผ่านการประเมินและสั่งจ่ายจากแพทย์เท่านั้น บทความนี้ไม่แนะนำให้เริ่ม หยุด หรือปรับยาเอง ควรปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลหากการจัดแสงและกิจวัตรยังไม่เพียงพอ
ควรปล่อยให้ผู้สูงอายุงีบหลับตอนบ่ายหรือไม่
การงีบสั้น ๆ ในช่วงต้นบ่ายอาจช่วยลดความเหนื่อยล้าสะสมได้ แต่หากงีบนานเกินไปหรืองีบช่วงบ่ายแก่ อาจรบกวนการนอนกลางคืนและซ้ำเติมความสับสนวันถัดไป ควรจำกัดเวลางีบให้สั้นและอยู่ในช่วงต้นบ่าย
จะรู้ได้อย่างไรว่าเงาในบ้านเป็นตัวกระตุ้นอาการจริง
ให้สังเกตว่าอาการมักเริ่มขึ้นในมุมหรือช่วงเวลาที่มีเงาทาบผนังชัดหรือไม่ หากลองเปิดไฟในมุมนั้นล่วงหน้าแล้วอาการลดลงหรือเกิดช้าลง ก็เป็นสัญญาณว่าแสงและเงาเป็นปัจจัยกระตุ้นสำคัญสำหรับผู้สูงอายุคนนั้น
ครอบครัวควรพูดคุยกับผู้เชี่ยวชาญด้านใดเพิ่มเติม
สามารถปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลหรือนักจิตวิทยาคลินิกที่มีประสบการณ์ด้านภาวะสมองเสื่อมได้ที่โรงพยาบาลตามสิทธิ ซึ่งจะช่วยประเมินความรุนแรงและแนะนำแนวทางดูแลที่เหมาะกับสภาพบ้านและตารางชีวิตของแต่ละครอบครัวโดยเฉพาะ
สรุป
- อาการสับสนช่วงเย็นหรือ sundowning เกี่ยวข้องกับแสงที่เปลี่ยนแปลง ความเหนื่อยล้าสะสม และนาฬิกาชีวภาพที่แปรปรวนตามความเสื่อมของสมอง
- การเปิดไฟล่วงหน้าและจัดกิจวัตรก่อนค่ำให้คงที่ช่วยลดความรุนแรงได้ในหลายครอบครัว แม้ไม่ได้หายไปทั้งหมด
- เมื่ออาการเกิดขึ้นแล้ว การเบี่ยงเบนความสนใจด้วยน้ำเสียงสงบได้ผลกว่าการเถียงด้วยเหตุผล
- หากความสับสนเกิดเร็วผิดปกติหรือรุนแรงขึ้นมากอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน ต้องแยกออกจาก sundowning และรีบพบแพทย์
อุปกรณ์ที่คนมักหาคู่กับเรื่องนี้
รายการนี้รวบรวมจากหมวดสินค้าที่เกี่ยวข้อง ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์และไม่ใช่การรับรองคุณภาพสินค้า ควรอ่านเกณฑ์การเลือกในบทความก่อน แล้วค่อยเทียบรุ่นด้วยตัวเอง
ลิงก์สินค้าเป็นลิงก์พาร์ทเนอร์ (affiliate) เราอาจได้รับค่าคอมมิชชันเมื่อคุณซื้อผ่านลิงก์ โดยคุณไม่ต้องจ่ายเพิ่ม และค่าคอมมิชชันไม่มีผลต่อการคัดเลือกหรือลำดับที่แสดง อ่านนโยบายฉบับเต็ม
แหล่งข้อมูล
- Dementia care and behavioural changes — World Health Organization (WHO) (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-09-18)
- แนวทางการดูแลผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อม — กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-09-18)
- การดูแลผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมในครอบครัว — กรมกิจการผู้สูงอายุ (ผส.) (เปิดในแท็บใหม่)(เข้าถึงเมื่อ 2026-09-18)
จัดทำโดยทีมกองบรรณาธิการสูงวัยไทย
เครื่องมือและคู่มือที่เกี่ยวข้อง
บทความที่เกี่ยวข้อง

จัดบ้านอย่างไรให้พ่อแม่หาของเจอเอง ไม่ต้องเรียกถามลูกหลานทุกครั้ง
บ้านที่จัดวางของกระจัดกระจายหรือเปลี่ยนตำแหน่งบ่อยเป็นภาระต่อความจำของผู้สูงอายุมากกว่าที่คิด การจัดบ้านให้จำง่ายไม่ใช่แค่ความเป็นระเบียบ แต่เป็นวิธีรักษาความเป็นอิสระของผู้สูงอายุไว้ให้นานที่สุด

จะพูดกับผู้สูงอายุที่จำไม่ได้อย่างไร ไม่ให้ท่านรู้สึกถูกจับผิดหรือทะเลาะกันทุกครั้ง
เมื่อผู้สูงอายุจำเรื่องเดิมไม่ได้ ถามซ้ำ หรือเล่าเหตุการณ์ผิดไปจากความจริง ครอบครัวมักเผลอแก้ไขจนกลายเป็นเถียงกัน คู่มือนี้แนะนำวิธีพูดคุยที่รักษาความสัมพันธ์และศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุไว้ได้

ผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมเริ่มลุกเดินกลางคืน จัดห้องนอนอย่างไรให้ปลอดภัยโดยไม่ต้องล็อกขัง
ขั้นตอนปรับห้องนอนเมื่อผู้สูงอายุภาวะสมองเสื่อมเริ่มลุกเดินหรือสับสนตอนกลางคืน เน้นสัญญาณเตือนและสิ่งนำทาง แทนการล็อกประตูกักตัวซึ่งเสี่ยงอันตรายกว่าที่คิด

สื่อสารกับผู้สูงอายุที่จำไม่ได้อย่างไรให้ปลอดภัย เมื่อคำพูดต้องช่วยป้องกันอันตราย ไม่ใช่แค่คุยให้เข้าใจกัน
คู่มือการสื่อสารกับผู้สูงอายุที่ความจำถดถอยในสถานการณ์ที่ความปลอดภัยเป็นเรื่องหลัก เช่น อยากออกไปคนเดียว กระวนกระวายตอนเย็น หรือรับสายมิจฉาชีพ พร้อมวิธีพูดที่ลดความเสี่ยงโดยไม่ทำร้ายศักดิ์ศรี