ร่างกายที่อายุมากขึ้นมีสัดส่วนน้ำในร่างกายลดลงจากวัยหนุ่มสาว แปลว่าน้ำสำรองที่จะเสียได้ก่อนเกิดปัญหามีน้อยกว่าตั้งแต่แรก เมื่อเสียน้ำจากการถ่ายเหลวและอาเจียนในปริมาณเท่ากัน ผู้สูงอายุจึงเข้าสู่ภาวะขาดน้ำเร็วกว่า และอาการก็หนักกว่าที่ครอบครัวคาดไว้จากจำนวนครั้งที่ถ่าย

กลไกที่เป็นปัญหามากที่สุดคือความรู้สึกกระหายน้ำที่ลดลงตามวัย คนวัยอื่นเมื่อเสียน้ำจะรู้สึกกระหายและดื่มชดเชยเองโดยอัตโนมัติ แต่ผู้สูงอายุหลายท่านขาดน้ำไปแล้วโดยไม่รู้สึกอยากดื่มอะไรเลย ถ้าผู้ดูแลถามว่าหิวน้ำไหมแล้วท่านตอบว่าไม่ แล้วเชื่อคำตอบนั้น ก็จะพลาดช่วงเวลาที่แก้ไขได้ง่ายที่สุดไป

ยังมีปัจจัยที่ซ้อนเข้ามาอีกชั้นคือไตที่เก็บสงวนน้ำได้ด้อยลงตามอายุ ยาบางกลุ่มที่ใช้รักษาโรคประจำตัวซึ่งทำให้ร่างกายขับน้ำออกมากขึ้น และพฤติกรรมที่พบบ่อยคือท่านจงใจดื่มน้ำน้อยเพราะกลัวปัสสาวะเล็ดหรือกลัวต้องเข้าห้องน้ำบ่อย ทั้งสามอย่างรวมกันทำให้จุดตั้งต้นก่อนเกิดท้องเสียก็ขาดน้ำอยู่ก่อนแล้ว

ตัวชี้ที่ใช้ได้ดีที่สุดคือปัสสาวะ ให้ดูทั้งปริมาณ ความถี่ และสี ปัสสาวะที่ออกน้อยลงชัดเจนเมื่อเทียบกับวันปกติของท่านเอง สีเข้มขึ้นจนคล้ายชา หรือไม่ปัสสาวะเลยติดต่อกันหลายชั่วโมง เป็นสัญญาณที่ต้องยกระดับทันที สิ่งที่ผู้ดูแลควรทำตั้งแต่ชั่วโมงแรกคือจดเวลาที่ท่านปัสสาวะครั้งล่าสุดไว้ เพราะเป็นข้อมูลที่แพทย์ถามแน่นอนและเป็นข้อมูลที่คนจำผิดได้ง่ายที่สุด

ตัวชี้ที่สองคือความชุ่มของช่องปาก ให้ดูใต้ลิ้นและด้านในกระพุ้งแก้ม ไม่ใช่ดูแค่ริมฝีปากที่แห้งจากลมหรือจากการหายใจทางปากได้อยู่แล้ว ปากที่แห้งจริงจะไม่มีน้ำลายเป็นเงาใต้ลิ้น ตัวชี้ที่สามคือความรู้สึกตัว ในผู้สูงอายุ ภาวะขาดน้ำมักแสดงออกเป็นซึมลง ตอบช้า ไม่อยากคุย หรือภาวะสับสนเฉียบพลันที่เกิดใหม่ภายในวันเดียว มากกว่าการบ่นว่าคอแห้ง

สัญญาณที่หลอกคุณได้คือความตึงของผิวหนัง หลายคนเคยเรียนวิธีดึงผิวหนังหลังมือขึ้นแล้วดูว่ายุบกลับช้าไหม วิธีนี้แม่นยำน้อยลงมากในผู้สูงอายุ เพราะผิวหนังสูญเสียความยืดหยุ่นตามวัยอยู่แล้วแม้ในวันที่น้ำเพียงพอ อีกอย่างที่หลอกได้คือความดันโลหิตที่วัดตอนนอน ควรสังเกตเพิ่มว่าเมื่อท่านลุกนั่งหรือลุกยืนแล้วหน้ามืด ใจสั่น หรือเซ ซึ่งเข้าได้กับความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่าจากการขาดน้ำ และเป็นเหตุให้ล้มระหว่างเดินไปห้องน้ำ

เครื่องมือที่ง่ายและแม่นกว่าที่คิดคือเครื่องชั่งน้ำหนัก ชั่งด้วยเครื่องเดิม เวลาเดิม และเสื้อผ้าประมาณเดิมทุกเช้า น้ำหนักที่ลดลงเร็วภายในไม่กี่วันในช่วงที่ท้องเสียสะท้อนน้ำที่เสียไป ไม่ใช่ไขมันที่ลดลง ตัวเลขนี้มีประโยชน์มากเมื่อเล่าให้แพทย์ฟัง

หลักสำคัญคือจิบทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง การให้ดื่มครั้งละมาก ๆ ในผู้ที่คลื่นไส้อยู่มักจบด้วยการอาเจียนออกมาทั้งหมดแล้วเสียน้ำเพิ่ม ให้ใช้แก้วเล็กหรือช้อน แล้วให้ถี่ขึ้นแทน หากท่านมีภาวะกลืนลำบากอยู่เดิม ต้องระวังการสำลักเป็นพิเศษ ให้จัดท่านั่งตัวตรงและให้ช้าลงกว่าปกติ

ผงเกลือแร่สำหรับโรคท้องร่วงถูกออกแบบมาให้มีสัดส่วนเกลือและน้ำตาลที่ช่วยการดูดซึมน้ำกลับ ต้องผสมตามที่ฉลากระบุเท่านั้น การผสมให้เข้มข้นกว่าฉลากด้วยความหวังดีว่าจะได้เกลือแร่มากขึ้นเป็นอันตราย เพราะสารละลายที่เข้มเกินจะดึงน้ำออกมาในลำไส้และทำให้ถ่ายมากกว่าเดิม ส่วนเครื่องดื่มเกลือแร่สำหรับนักกีฬาเป็นคนละอย่างกัน สัดส่วนน้ำตาลและเกลือไม่ได้ออกแบบมาเพื่อภาวะนี้ จึงไม่ควรใช้แทน

ข้อยกเว้นที่ต้องระวังคือท่านที่มีโรคไต ภาวะหัวใจล้มเหลว หรือได้รับคำสั่งให้จำกัดน้ำหรือเกลืออยู่ กลุ่มนี้ต้องโทรถามแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลก่อนเริ่มให้ผงเกลือแร่ เพราะสิ่งที่ปลอดภัยสำหรับคนทั่วไปอาจไม่ปลอดภัยสำหรับท่าน และอีกข้อที่ครอบครัวมักเข้าใจผิดคือการงดอาหารให้ลำไส้ได้พัก ในผู้สูงอายุการอดอาหารหลายมื้อยิ่งทำให้อ่อนแรง ควรให้อาหารอ่อนที่ย่อยง่ายต่อเนื่องเท่าที่ท่านรับได้

เมื่อผู้สูงอายุถ่ายเหลว ครอบครัวมักคิดถึงอาหารที่กินเมื่อวานเป็นอย่างแรก แต่ในวัยนี้มีสาเหตุอีกกลุ่มที่พบได้บ่อยและเปลี่ยนแนวทางการดูแลไปคนละทาง อย่างแรกคือท้องเสียที่เกิดหลังได้รับยาปฏิชีวนะ ซึ่งอาจเกิดขึ้นได้แม้หยุดยาไปแล้วระยะหนึ่ง หากท่านเพิ่งได้ยาปฏิชีวนะมาในช่วงก่อนหน้านี้แล้วถ่ายเหลวมาก ต้องแจ้งแพทย์เสมอ ไม่ใช่รักษาเหมือนท้องเสียธรรมดา

อย่างที่สองที่มักถูกอ่านผิดที่สุดคือท้องเสียที่เกิดจากอุจจาระอัดแน่นในลำไส้ ท่านที่ท้องผูกเรื้อรังแล้วอยู่ ๆ มีน้ำอุจจาระเหลวไหลซึมออกมาบ่อย ๆ อาจไม่ได้กำลังท้องเสีย แต่มีก้อนอุจจาระแข็งอุดอยู่แล้วของเหลวเล็ดผ่านออกมา หากผู้ดูแลเข้าใจว่าท้องเสียแล้วให้ยาหยุดถ่าย อาการจะแย่ลงอย่างชัดเจน สัญญาณที่ชวนให้นึกถึงกรณีนี้คือประวัติท้องผูกนำมาก่อน ท้องอืดแน่น และเปลี่ยนเป็นถ่ายเหลวกะทันหัน กรณีนี้ต้องให้บุคลากรทางการแพทย์ตรวจ

อย่างที่สามคือยาที่ท่านใช้อยู่เป็นสาเหตุเอง ในผู้ที่ใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน ยาที่เพิ่งเพิ่มเข้ามาใหม่หรือเพิ่งปรับขนาดอาจทำให้ถ่ายเหลวได้ สิ่งที่ควรทำคือจดว่ามีการเปลี่ยนยาอะไรในช่วงหนึ่งถึงสองสัปดาห์ที่ผ่านมาแล้วแจ้งแพทย์ ไม่ใช่หยุดยาเองเพราะเดาว่าเป็นตัวนั้น

ภาวะขาดน้ำเปลี่ยนวิธีที่ร่างกายจัดการกับยาบางกลุ่ม โดยเฉพาะยาที่ทำงานผ่านไตหรือยาที่มีผลต่อความดันและปริมาณน้ำในร่างกาย ในบางกรณีแพทย์จะแนะนำให้หยุดหรือปรับยาบางตัวชั่วคราวระหว่างที่ท่านเสียน้ำอยู่ แต่การตัดสินใจนั้นขึ้นกับยาแต่ละตัว โรคประจำตัว และความรุนแรงของภาวะในขณะนั้น

สิ่งที่ผู้ดูแลต้องทำจึงไม่ใช่การเดาแล้วหยุดยาเอง แต่คือโทรถามผู้สั่งยา เภสัชกร หรือหน่วยบริการที่ดูแลท่านประจำ พร้อมข้อมูลสามอย่างคือ ถ่ายกี่ครั้งตั้งแต่เมื่อไร ยังดื่มน้ำได้แค่ไหน และปัสสาวะครั้งล่าสุดเมื่อไร การโทรถามใช้เวลาไม่กี่นาทีและปลอดภัยกว่าการตัดสินใจเองมาก

ยาหยุดถ่ายที่ซื้อได้เองก็เป็นเรื่องที่ต้องระวัง เพราะในบางภาวะการหยุดการขับถ่ายทำให้สิ่งที่ควรถูกขับออกค้างอยู่และอาการแย่ลง โดยเฉพาะเมื่อมีไข้ ถ่ายเป็นมูกเลือด หรือสงสัยว่าเกี่ยวกับยาปฏิชีวนะ ให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินว่าควรใช้หรือไม่ และอย่าหยิบยาเดิมของคนอื่นในบ้านมาใช้กับผู้สูงอายุ