ปัญหาใหญ่ของการหาสาเหตุการหมดสติคือ ตอนที่ผู้สูงอายุไปถึงโรงพยาบาล อาการมักหายไปหมดแล้ว คลื่นไฟฟ้าหัวใจที่ตรวจตอนนั้นอาจปกติ ความดันที่วัดตอนนั้นอาจปกติ ทั้งที่ช่วงเวลาสำคัญคือไม่กี่นาทีที่เกิดเหตุซึ่งไม่มีเครื่องมือใดบันทึกไว้ คนเดียวที่มีข้อมูลนั้นคือคนที่อยู่ตรงนั้น

ตัวผู้สูงอายุเองมักเล่าได้ไม่ครบ เพราะช่วงที่หมดสติจะไม่มีความทรงจำ และบางท่านจะจำไม่ได้ด้วยซ้ำว่าล้มลงไปอย่างไร บางครั้งจะบอกว่าแค่นั่งลงเอง ทั้งที่จริงคือทรุดลงกับพื้น คำบอกเล่าของผู้ดูแลจึงไม่ใช่ข้อมูลเสริม แต่เป็นข้อมูลหลักที่แพทย์ใช้แยกว่านี่คือการเป็นลมจากความดันตก จากปัญหาหัวใจ หรือเป็นอาการชักที่ดูเหมือนเป็นลม

ด้วยเหตุนี้ สิ่งที่ควรทำทันทีที่สถานการณ์สงบลงคือหยิบโทรศัพท์มาบันทึกเสียงหรือจดสิ่งที่เพิ่งเห็น ก่อนที่ความจำจะถูกเรียบเรียงใหม่ตามความเข้าใจของตัวเอง ครอบครัวที่มีบันทึกแบบนี้ช่วยให้การประเมินเร็วขึ้นมาก และลดโอกาสที่แพทย์จะต้องตรวจซ้ำหลายรอบโดยไม่จำเป็น

ลำดับเหตุการณ์คือหัวใจ แพทย์จะสนใจว่าก่อนวูบท่านกำลังทำอะไร อยู่ในท่าไหน มีอาการนำอย่างไร ระหว่างวูบเป็นอย่างไร และหลังฟื้นเป็นอย่างไร สามช่วงนี้แยกสาเหตุได้ต่างกันมาก เช่น การวูบทันทีหลังลุกจากเตียงหรือจากส้วมชี้ไปทางความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า ส่วนการวูบขณะกำลังออกแรง หรือวูบขณะนั่งหรือนอนอยู่เฉย ๆ โดยไม่มีอาการนำเลย เป็นรูปแบบที่ต้องประเมินหัวใจอย่างจริงจัง

อาการนำก็มีความหมาย เช่น ตาลาย หูอื้อ เห็นภาพมืดลงจากขอบเข้ามา คลื่นไส้ เหงื่อแตก มักพบในการเป็นลมทั่วไปที่เลือดไปเลี้ยงสมองลดลงชั่วคราว ขณะที่การหมดสติแบบไม่มีอาการนำเลยแล้วล้มทั้งยืนเป็นสัญญาณที่น่ากังวลกว่า เพราะมักไม่มีเวลาให้ร่างกายป้องกันตัว ทำให้บาดเจ็บรุนแรงกว่าด้วย

รายละเอียดที่มักถูกมองข้ามแต่มีน้ำหนักมากคือสิ่งที่เกิดหลังฟื้น ถ้าท่านรู้เรื่องทันทีภายในไม่กี่วินาทีและตอบชื่อตัวเองได้ถูก มักเข้าได้กับการเป็นลม แต่ถ้าสับสน เบลอ ง่วงซึมอยู่หลายนาทีถึงเป็นสิบนาที หรือมีอาการอ่อนแรงข้างเดียวหลังฟื้น ให้ถือว่าไม่ใช่การเป็นลมธรรมดา และเป็นเหตุให้โทร 1669

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดกลุ่มหนึ่งคือ ความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า หรือ orthostatic hypotension คือความดันโลหิตลดลงเร็วเกินไปเมื่อเปลี่ยนจากท่านอนหรือนั่งมาเป็นยืน ร่างกายที่อายุมากขึ้นปรับตัวช้าลงเพราะหลอดเลือดยืดหยุ่นน้อยลงและกลไกควบคุมความดันทำงานช้าลง จึงเกิดช่วงที่เลือดไปเลี้ยงสมองไม่พอเพียงไม่กี่วินาที ซึ่งเพียงพอให้วูบล้มได้

ภาวะขาดน้ำเป็นตัวเร่งที่พบบ่อยมากและแก้ไขได้ง่ายที่สุด ผู้สูงอายุรับรู้ความกระหายน้ำลดลงตามวัย ดื่มน้ำน้อยลงโดยไม่รู้ตัว โดยเฉพาะในวันที่อากาศร้อน วันที่ท้องเสีย หรือวันที่จงใจงดน้ำเพราะกลัวต้องเข้าห้องน้ำตอนกลางคืน เมื่อปริมาตรน้ำในร่างกายลดลง ความดันก็ตกง่ายขึ้นเมื่อลุกยืน

เรื่องยาเป็นอีกสาเหตุที่ต้องทบทวนเสมอ ผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะ ใช้ยาหลายชนิด หรือ polypharmacy มีโอกาสที่ยาหลายรายการจะเสริมฤทธิ์กันจนความดันตกหรือทำให้ง่วงซึม เช่น ยาลดความดัน ยาขับปัสสาวะ ยาต่อมลูกหมาก ยานอนหลับบางกลุ่ม และยาแก้แพ้บางชนิด ประเด็นนี้ไม่ใช่เหตุให้ครอบครัวหยุดยาเอง แต่เป็นเหตุให้เอารายการยาทั้งหมดจากทุกคลินิกไปให้แพทย์หรือเภสัชกรทบทวนพร้อมกันในคราวเดียว

กลุ่มสุดท้ายที่ห้ามมองข้ามคือสาเหตุจากหัวใจ เช่น จังหวะการเต้นของหัวใจผิดปกติหรือปัญหาลิ้นหัวใจ ซึ่งมักมาพร้อมลักษณะเฉพาะ คือวูบโดยไม่มีอาการนำ วูบขณะออกแรง มีใจสั่นหรือเจ็บหน้าอกนำมาก่อน หรือมีประวัติคนในครอบครัวเสียชีวิตกะทันหัน ลักษณะเหล่านี้เปลี่ยนการเป็นลมธรรมดาให้กลายเป็นเรื่องเร่งด่วนทันที

หลายครอบครัวโฟกัสที่สาเหตุของการวูบจนลืมว่าผลลัพธ์ที่เปลี่ยนชีวิตผู้สูงอายุมากที่สุดมักเป็นการบาดเจ็บจากการล้ม โดยเฉพาะกระดูกสะโพกหักและการบาดเจ็บที่ศีรษะ ซึ่งนำไปสู่การนอนโรงพยาบาลนาน สูญเสียความสามารถในการทำ กิจวัตรประจำวัน และมวลกล้ามเนื้อลดลงอย่างรวดเร็วจากการนอนติดเตียง หรือที่เรียกว่า sarcopenia ที่แย่ลงเร็วเมื่อไม่ได้ลงน้ำหนัก

จุดที่คนล้มบ่อยที่สุดในบ้านคือทางเดินระหว่างเตียงกับห้องน้ำในช่วงกลางดึก และตัวห้องน้ำเอง เพราะเป็นทั้งช่วงที่ร่างกายเพิ่งเปลี่ยนท่า แสงน้อย พื้นอาจเปียก และเป็นเวลาที่คนในบ้านหลับกันหมด ครอบครัวที่เคยมีเหตุวูบมาแล้วหนึ่งครั้งควรถือว่านี่คือคำเตือน และลงมือแก้เส้นทางนี้ก่อนเรื่องอื่น

อีกประเด็นที่ผู้ดูแลมักพลาดคือพยายามรั้งหรือฉุดผู้สูงอายุไม่ให้ล้มขณะที่ท่านกำลังทรุด ซึ่งมักจบด้วยการบาดเจ็บทั้งสองฝ่าย วิธีที่ปลอดภัยกว่าคือใช้ตัวเองเป็นตัวชะลอ ประคองให้ท่านค่อย ๆ ลงกับพื้นโดยกันศีรษะไม่ให้กระแทก แล้วค่อยประเมินเมื่ออยู่บนพื้นแล้ว เพราะพื้นคือที่ที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับคนที่กำลังจะหมดสติ

แม้จะฟื้นดีและไม่มีบาดแผล ครอบครัวควรถือว่าการเป็นลมครั้งแรกในผู้สูงอายุคือเหตุการณ์ที่ต้องหาสาเหตุ ไม่ใช่เรื่องที่จะรอดูว่าเกิดซ้ำไหม การไปพบแพทย์พร้อมบันทึกเหตุการณ์ รายการยาทั้งหมด และค่าความดันที่วัดไว้จริงที่บ้าน จะทำให้การประเมินมีข้อมูลตั้งต้นมากกว่าการเล่าจากความจำ

สิ่งที่ทำได้ระหว่างรอนัดคือบันทึกความดันในสองท่า คือวัดขณะนั่งพักแล้ววัดอีกครั้งหลังยืนสักครู่ โดยทำในเวลาเดิมของแต่ละวันและมีคนอยู่ด้วยเสมอเพื่อกันล้ม บันทึกนี้มีประโยชน์กับแพทย์มาก แต่ต้องย้ำว่าเป็นข้อมูลไปให้แพทย์อ่าน ไม่ใช่ตัวเลขที่ครอบครัวใช้ตัดสินใจปรับยาเอง

ในทางปฏิบัติ แพทย์อาจประเมินความสามารถในการเคลื่อนไหวด้วยวิธีอย่าง Timed Up and Go คือให้ลุกจากเก้าอี้ เดินสามเมตร แล้วกลับมานั่ง เพื่อดูความมั่นคงและความเสี่ยงหกล้มโดยรวม การรู้ล่วงหน้าว่าจะมีการทดสอบลักษณะนี้ช่วยให้ครอบครัวเตรียมรองเท้าที่ใส่ประจำและอุปกรณ์ช่วยเดินที่ใช้จริงไปด้วย แทนการใส่รองเท้าแตะที่ไม่ได้ใช้ในชีวิตประจำวัน