ครอบครัวจำนวนมากตั้งใจดีเมื่อบอกผู้สูงอายุว่าอย่ากินยาแก้ปวดบ่อย เดี๋ยวไตพัง แต่ผลที่ตามมามักไม่ใช่ความปลอดภัยที่เพิ่มขึ้น เพราะเมื่อความปวดยังอยู่และไม่มีใครจัดการ ผู้สูงอายุจะเลือกวิธีของท่านเอง คือขยับให้น้อยที่สุด นั่งอยู่กับที่นานขึ้น และหลีกเลี่ยงการลุกเดินที่เคยทำได้

การขยับน้อยลงในวัยนี้ไม่ได้หยุดอยู่แค่ความไม่สบายตัว แต่เร่งภาวะมวลกล้ามเนื้อน้อยตามวัยหรือ sarcopenia ซึ่งหมายถึงกล้ามเนื้อที่ลดลงจนแรงขาไม่พอจะพยุงตัวตอนลุกจากเก้าอี้ เมื่อแรงขาลดลง ความเสี่ยงล้มจะเพิ่มขึ้น และเมื่อล้มหนึ่งครั้งในวัยนี้ ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันหรือ ADL เช่น อาบน้ำ แต่งตัว และเข้าห้องน้ำเอง อาจไม่กลับมาเท่าเดิมอีกเลย

ความปวดที่เรื้อรังยังรบกวนการนอนและอารมณ์ ผู้สูงอายุที่ปวดจนหลับไม่สนิทหลายคืนติดกันมักดูซึมลง กินได้น้อยลง และสับสนง่ายขึ้นเมื่อมีเรื่องอื่นมากระทบ การจัดการความปวดอย่างเหมาะสมจึงไม่ใช่เรื่องของความสบายอย่างเดียว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการรักษาความสามารถในการใช้ชีวิตไว้ให้นานที่สุด

ร่างกายที่อายุมากขึ้นกำจัดยาออกได้ช้าลง เพราะการทำงานของไตลดลงตามวัยแม้ผลเลือดจะยังดูอยู่ในเกณฑ์ และสัดส่วนน้ำกับไขมันในร่างกายเปลี่ยนไป ผลคือปริมาณยาที่เคยเหมาะกับท่านตอนอายุห้าสิบอาจสะสมมากเกินไปเมื่ออายุแปดสิบ ทั้งที่กินเท่าเดิมทุกอย่าง นี่คือเหตุผลที่แพทย์มักทบทวนยาแก้ปวดใหม่เมื่อผู้สูงอายุอายุมากขึ้นหรือมีโรคเพิ่ม

ยาแก้ปวดกลุ่มต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ หรือที่เรียกกันว่า NSAIDs เป็นกลุ่มที่ครอบครัวมักซื้อเองบ่อยที่สุดเพราะช่วยเรื่องปวดข้อได้ดี แต่ก็เป็นกลุ่มที่ต้องระวังมากที่สุดในผู้สูงอายุ เพราะเกี่ยวข้องกับการระคายกระเพาะอาหารจนถึงเลือดออกในทางเดินอาหาร การกักน้ำและเกลือจนความดันสูงขึ้นหรือขาบวม และภาระต่อไตที่เพิ่มขึ้น ผู้ที่มีโรคไต ภาวะหัวใจล้มเหลว หรือใช้ยาต้านการแข็งตัวของเลือดอยู่ คือกลุ่มที่ยากลุ่มนี้มีน้ำหนักความเสี่ยงต่างจากคนทั่วไปอย่างชัดเจน

ยาแก้ปวดกลุ่มที่แรงขึ้นซึ่งต้องสั่งโดยแพทย์เท่านั้น มีประโยชน์จริงในบางสถานการณ์ แต่แลกมากับผลต่อความตื่นตัว การทรงตัว ท้องผูก และความเสี่ยงล้มในช่วงแรกที่เริ่มใช้หรือช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลง การเลือกว่าควรใช้หรือไม่ ใช้นานเท่าใด และต้องเฝ้าดูอะไร เป็นการตัดสินใจของแพทย์ผู้สั่งยาที่เห็นภาพรวมของโรคทั้งหมด ไม่ใช่สิ่งที่ครอบครัวประเมินเองจากอาการที่เห็น

เรื่องที่ทำให้ผู้สูงอายุได้รับยาแก้ปวดเกินโดยไม่มีใครตั้งใจ มักไม่ใช่การกินยาแก้ปวดซ้ำซอง แต่คือการกินของหลายอย่างที่มีตัวยาแก้ปวดผสมอยู่ในเวลาเดียวกัน ยาแก้หวัดชนิดผสมหลายสูตรมีส่วนผสมสำหรับลดไข้และแก้ปวดรวมอยู่ด้วย เมื่อกินคู่กับยาแก้ปวดที่ตั้งใจกินอยู่แล้ว ปริมาณรวมในหนึ่งวันจึงสูงกว่าที่ทุกคนในบ้านคิด

ยาชุดที่แบ่งใส่ซองขายตามร้านชำ และยาลูกกลอนหรือยาหม้อบางสูตรที่ขายตามงานวัดหรือทางออนไลน์ เป็นอีกช่องทางที่ต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะเคยพบว่ามีการผสมสเตียรอยด์หรือยาแก้ปวดแผนปัจจุบันลงไปโดยไม่ระบุบนฉลาก ผู้ใช้จึงเข้าใจว่ากำลังใช้ของจากธรรมชาติล้วน ทั้งที่จริงกำลังได้รับยาแผนปัจจุบันซ้อนกับยาที่แพทย์สั่งอยู่

ยาทาและแผ่นแปะบรรเทาปวดก็ไม่ใช่ของที่ไม่มีตัวตนในบัญชียา หลายชนิดมีตัวยาที่ดูดซึมเข้าร่างกายได้ และการใช้ปริมาณมากบนผิวบริเวณกว้างหรือใช้ร่วมกับยากินกลุ่มเดียวกันย่อมสะสมรวมกัน เวลาเล่าให้เภสัชกรฟัง จึงควรนับของทาและของแปะเข้าไปด้วยทุกครั้ง ไม่ใช่เล่าเฉพาะยาที่กลืนลงไป

แพทย์เรียกลักษณะนี้ว่าอาการแสดงไม่ตรงแบบ หมายถึงภาวะแทรกซ้อนที่ในคนวัยอื่นมีอาการชัดเจน แต่ในผู้สูงอายุกลับแสดงออกอ่อนและผิดที่ผิดทาง เลือดออกในทางเดินอาหารจากยาแก้ปวดกลุ่มต้านการอักเสบเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุด คนวัยกลางคนมักปวดแสบท้องจนรู้ตัว แต่ผู้สูงอายุหลายรายไม่ปวดเลย และมาด้วยอาการเพลียผิดปกติ หน้าซีด เวียนหัวเวลาลุก หรืออุจจาระสีดำคล้ำแทน

ความเพลียและเวียนหัวเวลาลุกนี้ซ้อนทับกับภาวะความดันตกเมื่อเปลี่ยนท่า ซึ่งพบได้อยู่แล้วในวัยนี้ ครอบครัวจึงมักตีความว่าท่านพักผ่อนไม่พอหรือดื่มน้ำน้อย และปล่อยไว้หลายวันกว่าจะพาไปตรวจ ทั้งที่รูปแบบเพลียร่วมกับซีดร่วมกับอุจจาระดำ เป็นชุดอาการที่ควรได้รับการประเมินโดยไม่รอ

อีกอาการที่ถูกอ่านผิดบ่อยคือความสับสนที่เกิดขึ้นเร็ว ภาวะสับสนเฉียบพลันหรือ delirium ต่างจากสมองเสื่อมตรงที่เกิดภายในไม่กี่ชั่วโมงถึงไม่กี่วันและอาการขึ้นลงไม่คงที่ภายในวันเดียว ภาวะนี้เป็นสัญญาณว่ามีบางอย่างกำลังรบกวนสมองอยู่ตอนนั้น ซึ่งอาจเป็นยาที่กดระบบประสาท ภาวะขาดน้ำ การติดเชื้อ หรือแม้แต่ความปวดเองที่รุนแรงจนไม่ได้รับการจัดการ จึงต้องประเมินด่วน ไม่ใช่เฝ้าดูที่บ้าน

ทางเวชปฏิบัติมีคำเรียกลูกโซ่แบบหนึ่งว่า prescribing cascade แปลตรงตัวคือการสั่งยาต่อกันเป็นทอด ๆ จุดเริ่มต้นคือผลข้างเคียงของยาตัวแรกถูกเข้าใจว่าเป็นโรคใหม่ จึงได้ยาตัวที่สองมารักษา แล้วยาตัวที่สองก็มีผลข้างเคียงของตัวเองจนได้ยาตัวที่สามตามมา

ยาแก้ปวดเป็นจุดตั้งต้นของลูกโซ่นี้ได้ง่ายกว่าที่คิด ตัวอย่างที่เห็นได้บ่อยคือยาแก้ปวดกลุ่มต้านการอักเสบทำให้ความดันโลหิตสูงขึ้นและขาบวมจากการกักน้ำ เมื่อวัดความดันที่คลินิกแล้วสูงขึ้นโดยไม่มีใครเอ่ยถึงยาแก้ปวดที่ซื้อกินเอง ผู้สูงอายุอาจได้ยาความดันเพิ่มอีกหนึ่งตัว และยาความดันที่เพิ่มขึ้นก็อาจทำให้หน้ามืดเวลาลุกมากขึ้นจนเสี่ยงล้ม

การใช้ยาหลายชนิดพร้อมกันหรือ polypharmacy ทำให้ลูกโซ่แบบนี้มองเห็นยากขึ้นเรื่อย ๆ ทางป้องกันที่ได้ผลจริงไม่ซับซ้อน คือทุกครั้งที่มีอาการใหม่เกิดขึ้นในผู้สูงอายุ ให้ถามก่อนเสมอว่ามีอะไรเปลี่ยนในรายการของที่ท่านกินภายในสองถึงสามสัปดาห์ก่อนหน้าหรือไม่ แล้วเอาคำถามนั้นไปให้แพทย์หรือเภสัชกรพิจารณา แทนที่จะรับยาใหม่มาทับทันที