ฝุ่น PM2.5 คือฝุ่นละอองขนาดเล็กที่เข้าไปได้ลึกถึงถุงลมปอดและเข้าสู่กระแสเลือดได้ ในคนทั่วไปที่ปอดและหัวใจยังมีกำลังสำรองมาก ร่างกายรับมือได้ระดับหนึ่งก่อนจะแสดงอาการ แต่ในผู้สูงอายุที่มีโรคปอดเรื้อรังหรือโรคหัวใจอยู่แล้ว โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในภาวะเปราะบาง กำลังสำรองนั้นถูกใช้ไปเกือบหมดตั้งแต่วันปกติ ฝุ่นที่เพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อยจึงอาจเพียงพอที่จะทำให้อาการกำเริบ

นี่คือเหตุผลที่คำแนะนำสาธารณะมักแยกกลุ่มเสี่ยงออกมาต่างหาก และให้กลุ่มเสี่ยงเริ่มปรับตัวตั้งแต่ระดับที่คนทั่วไปยังทำกิจกรรมได้ตามปกติ ครอบครัวจึงไม่ควรใช้ความรู้สึกของคนวัยทำงานในบ้านเป็นเกณฑ์ตัดสินแทนผู้สูงอายุ เพราะคนที่ยังแข็งแรงมักรู้สึกว่าวันนี้ไม่เห็นเป็นอะไรเลย

อีกจุดที่ต้องระวังคือการดูค่าฝุ่นรวมของจังหวัดแล้วสรุปแทนทั้งพื้นที่ ค่าฝุ่นต่างกันได้มากระหว่างจุดตรวจวัดที่ห่างกันไม่กี่กิโลเมตร โดยเฉพาะพื้นที่ใกล้ถนนใหญ่ พื้นที่เผาในที่โล่ง หรือย่านอุตสาหกรรม ให้เลือกดูสถานีที่ใกล้บ้านจริงที่สุด และดูเกณฑ์การปฏิบัติตนล่าสุดจากหน้าเว็บของกรมอนามัย เพราะค่ามาตรฐานและการแบ่งระดับสีมีการปรับปรุงได้

อาการที่คนส่วนใหญ่นึกถึงคือแสบตา แสบจมูก ระคายคอ ไอแห้ง ซึ่งเป็นสัญญาณผิวเผินและมักหายเมื่อเข้าที่อากาศสะอาด แต่ในผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัว สัญญาณที่มีความหมายกว่านั้นคือสิ่งที่วัดจากการใช้ชีวิตจริง

สิ่งที่ควรเฝ้าดูคือความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันเทียบกับวันปกติของคนคนนั้น เช่น เมื่อวานเดินจากเตียงเข้าห้องน้ำได้รวดเดียว วันนี้ต้องหยุดพักกลางทาง หรือเคยอาบน้ำเองได้ วันนี้ต้องให้คนช่วย สัญญาณอื่นที่จับได้ง่ายคือใช้ยาพ่นบรรเทาอาการบ่อยขึ้นกว่าปกติ ไอมีเสมหะเพิ่มขึ้นหรือเปลี่ยนสี นอนราบไม่ได้ต้องหนุนหมอนสูงขึ้น ขาบวมขึ้น ใจสั่น หรือแน่นหน้าอก

เหตุผลที่ต้องดูที่การกระทำมากกว่าคำบ่นคือผู้สูงอายุจำนวนมากไม่บอกว่าเหนื่อย แต่จะค่อย ๆ ลดสิ่งที่ตัวเองทำลงเงียบ ๆ เพื่อไม่ให้เป็นภาระลูกหลาน กว่าครอบครัวจะรู้ว่ามีปัญหาก็มักเป็นตอนที่อาการหนักแล้ว ครอบครัวที่รู้ว่าวันปกติท่านทำอะไรได้แค่ไหน จะจับความเปลี่ยนแปลงได้เร็วกว่าคนที่ไม่เคยสังเกตมาก่อน

แทนการเถียงกันใหม่ทุกเช้า ให้ตกลงกรอบไว้ล่วงหน้าแล้วนำไปให้แพทย์ประจำตัวช่วยปรับให้เข้ากับโรคของท่านโดยเฉพาะ หลักคิดคือยิ่งระดับสีฝุ่นสูงขึ้น ยิ่งต้องลดทั้งระยะเวลาที่อยู่นอกบ้านและความหนักของกิจกรรม โดยกลุ่มเสี่ยงเริ่มลดเร็วกว่าคนทั่วไปหนึ่งขั้นเสมอ

ในวันที่ระดับฝุ่นอยู่ในเกณฑ์ดี กิจกรรมกลางแจ้งตามปกติทำได้ ในวันที่เริ่มมีผลต่อกลุ่มเสี่ยง ควรลดเวลาอยู่ข้างนอกและเลี่ยงกิจกรรมที่ทำให้หายใจแรง เช่น เดินเร็ว ทำสวนหนัก หรือยกของ ในวันที่ระดับสูงขึ้นไปอีก ควรย้ายกิจกรรมทั้งหมดเข้าในบ้าน และในวันที่อยู่ในระดับสูงสุด ควรอยู่ในห้องที่เตรียมไว้เป็นหลักและออกเฉพาะเรื่องจำเป็น

ข้อยกเว้นที่ต้องเขียนไว้ให้ชัดคือการไปโรงพยาบาลตามนัดและการไปรับยา ห้ามเลื่อนนัดเองเพราะฝุ่นสูง ให้โทรถามหน่วยบริการก่อนว่าควรมาตามนัดหรือเลื่อน และถามด้วยว่ามีทางเลือกอื่นหรือไม่ เช่น การรับยาใกล้บ้านหรือการปรึกษาทางไกล การขาดยาเพราะหลบฝุ่นเป็นความเสี่ยงที่ใหญ่กว่าตัวฝุ่นเอง

บ้านไทยส่วนใหญ่ระบายอากาศได้ดีโดยธรรมชาติ ซึ่งเป็นข้อดีในวันปกติ แต่กลายเป็นข้อจำกัดในวันที่ฝุ่นสูง เพราะช่องลม ใต้ประตู และรอยต่อหน้าต่างทำให้อากาศข้างนอกเข้ามาได้ตลอด การพยายามปิดทั้งบ้านให้สนิทจึงมักไม่สำเร็จ สิ้นเปลือง และทำให้บ้านร้อนอบอ้าวจนเกิดปัญหาใหม่

วิธีที่ได้ผลกว่าคือเลือกห้องเดียวที่ปิดได้ดีที่สุดและเป็นห้องที่ผู้สูงอายุใช้เวลานานที่สุด ซึ่งมักเป็นห้องนอน เพราะผู้สูงอายุใช้เวลาในห้องนอนหลายชั่วโมงต่อวัน การลดฝุ่นในห้องนั้นห้องเดียวจึงให้ผลต่อสุขภาพมากที่สุดต่อความพยายามที่ลงไป

ข้อควรระวังที่สำคัญคือห้องที่ปิดสนิทจะสะสมความร้อน ซึ่งเป็นอันตรายสำหรับผู้สูงอายุเช่นกัน โดยเฉพาะในช่วงที่อากาศร้อนจัด จึงต้องวางแผนเรื่องการระบายความร้อนควบคู่ไปด้วย และต้องไม่ทำกิจกรรมที่สร้างฝุ่นหรือควันในห้องนั้นเด็ดขาด เช่น จุดธูป จุดเทียน สูบบุหรี่ หรือทอดอาหาร

หน้ากากที่กรองฝุ่นละเอียดได้จะทำงานได้ก็ต่อเมื่อแนบสนิทกับใบหน้า ซึ่งเป็นเรื่องที่ยากกว่าในผู้สูงอายุหลายราย ทั้งจากใบหน้าที่ผอมลงจนขอบหน้ากากไม่แนบ การใส่ฟันปลอมที่เปลี่ยนรูปหน้า การมีเครายาว หรือการใช้สายออกซิเจน ครอบครัวควรตรวจดูว่าเวลาหายใจแล้วมีลมรั่วออกด้านข้างหรือทำให้แว่นเป็นฝ้าหรือไม่

อีกประเด็นที่ต้องคุยกับแพทย์ประจำตัวก่อนคือผู้สูงอายุที่มีโรคปอดเรื้อรังบางรายอาจรู้สึกหายใจลำบากขึ้นเมื่อใส่หน้ากากที่แน่นหนา จึงควรถามแพทย์ว่าเหมาะกับท่านหรือไม่ ควรใส่ในสถานการณ์ใด และควรใส่ต่อเนื่องได้นานแค่ไหนก่อนต้องพัก

สิ่งที่เข้าใจผิดกันบ่อยที่สุดคือการคิดว่าใส่หน้ากากแล้วออกไปทำกิจกรรมกลางแจ้งได้ตามปกติ ความจริงคือหน้ากากช่วยลดการรับฝุ่นบางส่วนเท่านั้น ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ทำกิจกรรมหนักกลางแจ้งในวันที่ฝุ่นสูง การลดเวลาและความหนักของกิจกรรมยังเป็นมาตรการหลักเสมอ